جبران‌پذير نيست، و سختى آن را جز عطا و جود تو از ميان نبَرَد. در اين مقام مناجات، خشنودى خود را به ما ارزانى دار، و از اينكه دستِ حاجت جز به درگاه تو دراز كنيم، ما را بى‌نياز كن، كه تو بر هر كارى توانايى.[١]

در پايان لازم است به نكته‌هايى چند كه در اين ستايش امام سجّاد (ع) آمده است، اشاره شود:

الف. از آنجا كه هستى ما آدميان، ريشه در هستى گذشتگان، يعنى پدران و مادران ما و نسلهاى گذشته دارد و آيندگان نيز هستى‌شان از ماست، و از آثار نيكو و كارهاى شايسته آنان بهره مى‌بريم و همچون عضوهاى يك پيكريم:

بنى آدم، اعضاى يكديگرند		كه در آفرينش ز يك گوهرند.

و از فرايض خطير و اساسى‌اى كه نشانه مسلمانى است، اهتمام ورزيدن به امور ديگران و در انديشه آنان بودن است امام (ع) در اين نيايش، خداى مُنعِم را مى‌ستايد و از نعمتهايى كه به گذشتگان داده است و به آيندگان نيز خواهد داد، سپاسگزارى مى‌كند. در حقيقت نعمتهايى كه به گذشتگان و آيندگان مى‌رسد، درباره ما نيز نعمت‌اند: لَهُ الْحَمْدُ مَكانَ كُلِّ نِعْمَةٍ لَهُ عَلَينا وَ عَلى‌ جَميعِ عِبادِهِ الْماضينَ وَ الْباقِينَ ....

ب. علاوه بر اينكه درك حقيقت نعمتهاى خداوند از حوزه فهم آدمى بيرون است، برخى عمومى و شامل و بى هيچ استحقاق و برخاسته از فضل بى‌پايان و رحمت بيكران اوست، و بيرون از توانِ شمارشگران است:

وَ انْ تَعْدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها.[٢] اگر [بخواهيد] نعمت خدا را بشمريد، آن را شمار نتوانيد كرد.

تمام آنچه را كه آدمى در مسيرهاى گوناگون حيات تا سر منزل نهايى‌اش از آن برخوردار مى‌شود، نعمتهاى بى‌دريغ و فيض گسترده خداى كريم است كه كريمانه در اختيار آدميان نهاده است و در قرآن كريم از آنها به «كَلِماتُ اللَّه» تعبير شده است:

قُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ

[١] - نهج البلاغة، خطبه ٩١

[٢] - ابراهيم، آيه ٣٤