الْعَقْلَ، وَ بِحُسْنِ السّياسَتِ يَكُونُ الْادَبُ الصَّالِح.[١] با عقل، ژرفاى حكمت استخراج مى‌شود و با حكمت، ژرفاى عقل. و با سياست و تربيت خوب، ادبِ شايسته به دست مى‌آيد». و نيز فرمود: «التَّفكَّرُ حَياةُ قَلْبِ الْبَصيرِ، كَمايَمْشِى الْماشي فِى الظُّلُماتِ بِالنُّورِ بحُسنِ التَّخَلُّصِ وَ قِلَّةِ التَّرَبّص. انديشه و تفكر، حيات دل مرد بيناست؛ چنانكه آن كس كه با در دست داشتن نور، در تاريكى‌ها راه مى‌رود، به خوبى نجات مى‌يابد و كمتر در تاريكى مى‌ماند».[٢]

يكى از شاگردان امام صادق (ع)، از آن بزرگوار درباره «عقل» پرسيد. امام فرمود:

الْعَقْلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجنَانُ. عقل، آن است كه آدمى را به بندگى خداى رحمان وادارد و بهشت و رضوان الهى را براى او فراهم آورَد.[٣]

ملّا صالح مازندرانى در شرح سخن امام (ع) مى‌گويد: اين تعريف و توصيف امام درباره عقل، به عقل نظرى، كه آدمى به مدد آن به درك و فهم و دريافت معارف الهى و احكام و تكاليف شرعى و فضايل اخلاقى نايل مى‌گردد، و عقل عملى، كه با آن به آنچه دريافته است، عمل مى‌كند و نهان و آشكار خويش را مى‌آرايد، اشاره دارد.[٤]

چنانچه آدمى، در سلوك خود، منحرف شود و از رسيدن به هدف خود، باز مانَد، از منزلت والاى انسانى سقوط مى‌كند و در مرتبه چارپايان، بلكه فروتر از آنها قرار مى‌گيرد؛ چرا كه حيوانات، نيروها و قوايى را كه خداوند در وجودشان تعبيه كرده است، مُعطّل و بى‌كار و فروهشته نمى‌گذارند و فطرت الهى خويش را تباه نمى‌كنند؛ بلكه در سوى هدفى كه در آفرينش خود دارند، به كار مى‌گيرند. ولى آدميان كه نيروى تعقّل خود را فروهشته و فطرت الهى خويش را تباه مى‌كنند، به حكم و داورى عقل و خرد، سزاوارِ بزرگ‌ترين عقوبت و شديدترين كيفر هستند. از اين رو، قرآن كريم، كسانى را كه از نيروى تعقل و استعدادهاى ويژه و خدادادىِ خود، براى وصول به هدف عالى و برتر حيات خويش- كه رسيدن به مقام قرب الهى و شناخت خداى منعم است- بهره نمى‌گيرند، در رديف‌

[١] - همان، ص ٢٨

[٢] - علم اليقين في أصول الدين، ج ١، ص ٣٦٩

[٣] - الكافى، ج ١، ص ١٣

[٤] - شرح اصول كافى، ج ١، ص ٨١