اسرار خاموشان (شرح صحيفه سجاديه) - خلجي، محمد تقي - الصفحة ٣٤٠ - سرشت دلها بر ربوبيت خداوند

«كمال مطلق» از سوى ديگر؛ يعنى آدمى بدون اينكه خود بداند، در سيطره اين نيروى مرموز است:

(حافظ)

مقصود از «اخلاص در توحيد» كه در سخن امام (ع) بدان اشارت رفته، آن است كه انسان موحّد، به مرتبه‌اى از معرفت و توحيد نايل گردد كه پروردگارى جز خداى «ربّ العالمين» نبيند، و جز او را، آنچنان كه در خورِ شأن و يگانگى اوست، نپرستد و تنها به گفتن «الهاً واحِداً» بسنده نكند و در برابر هر موجودِ پست و بى‌مقدارى، سر فرود نيارود و جز دلبرده او نشود، و هيچ موجودى جز او را، داراى تأثير نداند: «لا مُؤثَّر فِى الْوجوُدِ الّا اللَّه»، و سر رشته همه كارها را در دست او بداند، و جز از او مدد نخواهد و باور كند كه: ازِمَّةُ الامُورِ طُرّاً بِيَدِهِ/ وَ الْكلُّ مُسْتَمِدَّةُ مِنْ مَدَدِهِ.

و زبان حالش «كُلٌّ مِنْ عِندَ اللَّه» باشد؛ چرا كه معرفت خداوند و درك ربوبيّت او معرفتى است همراه با عمل كه از يك سو، نزديكى عارف را به «معروف» مى‌نماياند و از سوى ديگر، عظمت و احشام معروف را در ديدِ عارف، حكايت مى‌كند. اگر جز اين باشد، يعنى به معرفتِ تنها بسنده شود، به تدريج، معرفت نيز كم‌رنگ مى‌گردد و در نهايت، از دلش رَخت بر مى‌بندد، همچنان كه اميرمؤمنان على (ع) فرمود:

الْعِلْمُ مَقْروُنٌ بِالْعَمَلَ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ، فَانْ اجابَهُ، وَ الّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.[١] علم بايد با عمل همراه باشد. دانش، [همواره‌] با عمل همراه است. پس هر كه بداند، بايد به كار ببندد. و دانايى عمل را فرا مى‌خواند. اگر پاسخ دهد، مى‌ماند، وگرنه، روى از او بگرداند.

و در جاى ديگر، در توصيف كمال توحيد فرموده است:

اوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ، وَ كَمالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصدِيقُ بِهِ، وَ كَمالُ التَّصديق بِهِ تَوْحِيدُهُ،

[١] - نهج البلاغة، حكمت ٣٦٦