دانشِ ناقص كجا اين عشق زاد؟		عشق زايد ناقص، امّا بر جماد[١]
جسم خاك از عشق بر افلاك شد		كوه در رقص آمد و چالاك شد
عشق جوشَد بحر را مانند ديگ‌		عشق سايد كوه را مانندِ ريگ‌
عشق بشكافد فلك را صد شكاف‌		عشق لرزاند زمين را از گزاف‌
با محمّد بود عشقِ پاك جفت‌		بهر عشق، او را خدا «لَوْلاك» گفت‌[٢]
گر نبودى بهرِ عشق پاك را		كَى وجودى دادمى افلاك را.[٣]

و چون عشق در همه جهان است، هرگز يكسويه نيست. از اين رو، ذرّات و اجزاى كاينات را با شوق و ميلى بى‌لجام به جستجوى يكديگر وا مى‌دارد؛ چرا كه عشق، مستسقى است و مستسقى طلب:

عشق، مُستسقيست، مستسقى طلب‌		در پىِ هم اين و آن چون روز و شب‌
روز بر شب عاشق است و مُضطر است‌		چون ببينى، شب بر او عاشق‌تر است‌
نيستشان از جستجو يك لحظه ايست‌		از پى همْشان يكى دم ايست نيست.[٤]

به گفته عارف رومى، عشق، سخت تشنه است و تشنه را مى‌جويد؛ يعنى عشق، خواهان عاشق است و اين دو (عشق و عاشق)، مانند روز و شب، همواره در پى يكديگرند؛ گويى كه روز، عاشق و درمانده شب است؛ امّا اگر به ديده دقت بنگرى، خواهى ديد كه شب نيز نه تنها عاشق روز است، بلكه از او هم عاشق‌تر است؛ چنانكه گفته‌اند:

عاشقان هر چند مشتاق جمال دلبرند		دلبران بر عاشقان از عاشقان عاشق‌ترند.

بنا بر اين، كشش عشق در سراسر جهان، از عناصر تا تركيبات دو سويه است و هيچ عاشقى جوياى وصل معشوقى نيست؛ جز اينكه معشوقش نيز جوياى اوست. از اين روست كه معشوقان هم به گونه‌اى، خود، شكارِ عاشقان‌اند؛ يعنى در حقيقت، كشش و جذبه‌اى از سوىِ معشوق، دلِ عاشق را مى‌ربايد. آن گاه اين رابطه، معكوس جلوه مى‌كند؛ چرا كه عاشق و معشوق، دو جلوه متفاوت و دو گانه از

[١] - مثنوى، دفتر دوم، بيت ١٥٢٩- ١٥٣٣.

[٢] - همان، دفتر پنجم، بيت ٢٧٣٥- ٢٧٣٧

[٣] - همان، بيت ٢٧٣٩

[٤] - همان، دفتر ششم، بيت ٢٦٧٥- ٢٦٧٧.