با تعبيرهاى آكنده از سپاس و ستايش، به تبيين ربوبيّت خداوند، در هر دو قلمرو اعتقاد و عمل پرداخته است؛ چرا كه اعتقاد به يگانگى خداوند و اسماى حسناى او و ايمان به خالقيت و ربوبيّت خداى يكتا، در جوانب مختلف زندگىِ انسان موحّد و مؤمن، اثر مى‌گذارد. به تعبير ديگر، انديشه‌ها و خُلقيّات و رفتارهاى آدمى، تجسّم و تبلور ايمان و اعتقاد اوست.

برخى بر اين گمان‌اند كه اعتقاد به يگانگى خداوند، بدون داشتن آثار عينى آن، در تأمين سعادت بشر كافى است؛ در حالى كه چنين نيست، اگر چه ايمان به خداوند، به تنهايى داراى ارزش و اعتبار و اصالت و على‌الاصول، اساس و مبناى اخلاق و رفتار فردى و اجتماعى آدمى است و در تأمين سعادت و ارتقاى او به مقام قرب الهى در عرفِ عالمان دين، شرط لازم است؛ ليكن به تنهايى، عامل تعالى انسان نيست. ثمره اين اعتقاد و باور، بايد در زندگى فردى و اجتماعى آدمى ظاهر گردد:

إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ.[١] سخن نيكو و پاك به سوى او بالا مى‌رود و كردار نيك و شايسته، آن را بالا مى‌برد.

بديهى است كه مقصود از «كَلِم» در اين آيه، توحيد و اعتقاد به آن است كه زير بناى «عمل صالح» است كه نردبان عروج و صعود اين عقيده پاك و پاكيزه به سوى قرب الهى است.

اخلاص در توحيد (توحيد در ربوبيّت)، ريشه در ادراك ربوبيّت الهى دارد و اين ادراك فطرى و وجدانى است كه خداى تعالى، از رهگذر الهام و هدايت، در شكل يك غريزه در نهادش قرار داده و دلها را گستره پيوند آن كرده است؛ همچون غريزه جستجوى مادر در نهاد كودك:

همچو ميل كودكان با مادران‌		سِرّ ميل خود نداند در لبان‌
همچو ميل مفرط هر نومريد		سوى آن پيرِ جوان بخت مجيد.[٢]

اين غريزه، نوعى جاذبه معنوى است ميانِ كانون دل از يك سو، و كانون هستى، يعنى‌

[١] - فاطر، آيه ١٠

[٢] - مثنوى، دفتر چهارم، بيت ٣٦٤١- ٣٦٤٢.