«جبر و اختيار» بشويم، خود قرآن مجيد به عنوان منبع وحى و در نهايتْ مهم‌ترين مرجع اسلامى، بارها و بارها بر آن تأكيد كرده است؛ بدين معنا كه مكّرراً مسئوليت انسان را در پيشگاه خداوند و حتّى در برابر ديگر آفريده‌هاى خداوند، گوشزد كرده است. از ديدگاه اسلام- كه تبلوِر راستين آن مكتب اهل بيت (ع) است- به هيچ روى امكان گريز از اين آزادى نيست و اگر جبرى از سوى خداوند در مورد آدمى وجود داشته باشد؛ جبر در «داشتن اختيار و آزادى» است. اگر در علم خداوند درباره انسان، چيزى گذشته است، همان است كه آدمى بتواند با عمل ارادى و با آزادىِ خود، «انتخاب» كند. از اين رو، لازمه مشيّت الهى، «آزادى» انسان است و اگر كششهاى فطرى و هدايت و حتى شرايط محيط، در حوزه انتخاب و آزادى انسان نقش دارند، اين، نقش «جبرى» نيست؛ بلكه صرفاً نقش ايجادِ تمايل و روشنگرى است.

در هر حال، تنها اراده آزادِ انسان است كه بايد به اين تمايلات، شكل دهد و آنها را تعديل كند، يا با تشخيص و بصيرت، از هدايتها بهره گيرد. روشن است كه اين هدايت، نه به معناى تحميل جبر و مشيت است، و نه به معناى خاموش كردنِ فروغ اراده خلّاق و آفريننده آدمى؛ بلكه نوعى حمايت و دستگيرى و دعوتِ همراه با لطف و مهر و رأفت و شفقت بر خلق است.

اين هدايت، نورى است بصيرت‌افزا، نه قفل و زنجيرى براى اراده آدمى. و استفاده از اين هدايت، بايد آگاهانه همراه با رشد و بصيرت و تشخيص و جدا سازى حق از باطل و صحيح از ناصحيح باشد؛ يعنى بايد بينديشد، ارزيابى كند و سرانجام، خود انتخاب نمايد.

اينجاست كه اگر بر خلاف تشخيص خود، انكار كند، كفر ورزد و از سرِ لجاجتْ با حقّى كه تشخيص داده است، بستيزد، محكوم خواهد بود.

انّا هَدَيْناهُ السِّبِيلَ امَّا شاكِراً وَ امَّا كَفُوراً.[١] ما راه را به او بنموديم، يا سپاسگزار باشد و يا ناسپاس.

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ‌

[١] - انسان، آيه ٣