آرى! اين چنين نيست كه مى‌پندارند؛ بلكه دست قدرت خداوند، بر هر گونه دخل و تصرّف در امور عالم و افزودن و كاستنِ از آن، باز است؛ چرا كه او دانا و تواناى مطلق است و قدرت و اراده‌اش در تدبير جهان و تمام امور آن، نافذ و فراگير است:

بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ.[٢] بلكه دو دستِ [رحمت و قدرتِ‌] او گشوده است. آن گونه كه بخواهد، مى‌بخشد و روزى مى‌دهد.

درست است كه رويدادها همه از پيش نوشته شده و از سوى خداوند، تقدير يافته؛ امّا فرمانروايى او، سلطنت ثابت و دايم و پايدار و فراگير و مشيّتش نافذ است:

يَسْئَلُهُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَالْارْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأنٍ.[٣] هر كه در آسمانها و زمين است، از او [حاجت‌] مى‌خواهند. هر روز وى در كارى است.

آرى! خداوند، موجودى است ازلى و بى‌آغاز و اراده او نيز ازلى و تغييرناپذير است؛ ولى همين اراده ازلى و تغييرناپذير، مقرّر كرده است كه بخش بزرگى از جهان هستى، يعنى طبيعت، به جاى «بودن»، همواره در حال «شدن» باشد. در چنين بخشى، خواه ناخواه، در هر لحظه پديده‌هاى تازه‌اى به وجود مى‌آيند كه در پيدايش آنها عوامل پيشين، اثرگذارند. از جمله، در برخى موارد، كار آدمى يا دعاى او- كه كارى از كارهاى آدمى است- نقشى و تأثيرى دارد؛ همان نقشى كه اراده ازلى خداوند بر عهده او نهاده است. بنا بر اين، هم خدا ازلى است، و هم علم و اراده او، و هم در هر لحظه، پديده‌هاى نوى پديد مى‌آيند كه گاهى آدمى و خواست او و كار او و همين طور دعاى او در پيدايش آن، مؤثّر بوده است و اينكه فرمود: «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فىِ شَأنٍ» بدين معناست كه اگر در دام سختى‌ها گرفتار آمدى، نوميد مشو و دست از تلاش و كوشش، مدار و به راه خود، ادامه ده و از خداوند به جِد بخواه و دست از طلب‌

[١] - مائده، آيه ٦٤

[٢] - مائده، آيه ٦٤

[٣] - الرحمن، آيه ٢٩