حجّت خداوند بر آفريدگان اوست، و همان كتابى است كه با دست جلال و جمالش نگاشته است، و همان پيكره تناورى است‌[١] كه بر اساس حكمتش بنا نهاده، و همان گرد آمده چهره هر دو جهان خلق و امر، غيب و شهود و مادّه و معناست، و چكيده‌اى از «لوح محفوظ» و همان گوهرى است كه گواهِ هر نهان است، و دليل ناروايى سخن هر ناشناسنده نپذيرنده است، و همان راهِ راست به سوى هر نيكى، و پل ارتباطى ميان بهشت و دوزخ است».[٢]

و از همين روست كه عارفان، در آثار برجاى مانده خويش، گاهى عالم را «انسان كبير» تعبير مى‌كنند و آدم را «عالم صغير» و گاهى به عكس. عارف رومى در وجه جمعِ اين دو گفتار چنين مى‌گويد:

پس به صورت، عالم اصغر تُويى‌		هم به معنا، عالم اكبر تُويى‌
ظاهرِ آن شاخ اصلِ ميوه است‌		باطناً بهر ثمر شد شاخ هست‌
گر نبودى ميل و اوميدِ ثمر		كى نشاندى باغبان بيخِ شجر؟
پس به معنا آن شجر از ميوه زاد		گر به صورت، از شجر بودش ولاد

مصطفى زين گفت كادم و انبيا		خَلفِ من باشند در زير لِوا
بهر اين فرموده است آن ذو فنون‌		رمزِ نَحْنُ الْآخِرونَ السّابِقون‌
گر به صورت، من ز آدم زاده‌ام‌		من به معنا جدِّ جدّ افتاده‌ام‌
كز براى من بدُش سجده ملك‌		و ز پى من رفت، بر هفتم فلك‌
پس ز من زاييد در معنا پدر		پس ز ميوه زاد در معنا شجر.[٣]

٢. روان ساختنِ روزى‌هاى پاكيزه بر آدميان‌

جمله «اجْرى‌ عَلَيْنا طَيّباتِ الرِّزْقِ» و جمله پيشين در دعا: «الْحَمْدُ للَّهِ الذَّى‌ اخْتارَ لَنا مَحاسِنَ الْخَلْقِ»، تقرير و تبيين آيه زير است كه فرمود:

[١] - الهيكل: اندام، پيكر، پيكره، مجسمه، صورت انسان يا حيوان، پرستشگاه بت، بناى معبد

[٢] - مجموعه رسائل، ص ٣٠٨

[٣] - مثنوى، دفتر چهارم، بيت ٥٢١- ٥٢٩.