مُوسَى‌ إِن تَكْفُرُوا أَنتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ.[١] و هنگامى كه پروردگارتان، به شما آگاهى داد كه اگر سپاس گزاريد، همانا شما را [نعمت‌] بيفزاييم، و اگر ناسپاسى كنيد، هر آينه عذاب من، سخت است. و موسى گفت: اگر شما و هر كه در زمين است، همگى كافر شويد، همانا خداوند، بى‌نياز و ستوده است.

«اذْكُروا اللَّه» شاه ما دستور داد		اندرآتش، ديدِ ما را نور داد
گفت: اگر چه پاكم از ذكرِ شما		نيست لايق، مر مرا تصويرها
ليك، هرگز مستِ تصوير و خيال‌		در نيابد ذاتِ ما را، بى‌مثال‌
ذكر جسمانه، خيال ناقص است‌		وصف شاهانه، از آنها خالص است‌
شاه را گويد كسى: جولاه نيست؟		اين چه مدحست؟ اين مگر آگاه نيست؟![٢]
من برى از پاك و ناپاكىْ همه‌		از گرانجانى و چالاكىْ همه‌
من نكردم امرْ تا سودى كنم‌		بلكه تا بر بندگان، جودى كنم.[٣]
گفت پيغمبر كه حق فرموده است:		«قصد من از خلق، احسان بوده است‌
آفريدم تا زِ من سودى كنند		تا زِ شهدم، دستْ آلودى كنند
نه براى آنك تا سودى كنم‌		وز برهنه، من قبايى بر كَنم».[٤]

دوم: اگر خداوند، بندگانش را از معرفت سپاس و ستايش خود، بازمى‌داشت و توفيق برخوردارى از اين نعمت بزرگ، بلكه بزرگ‌ترين نعمت، را از آنان مى‌ستانْد، در قلمرو نعمتهاى او وارد مى‌شدند؛ بى‌رعايتِ ادبِ عبوديّت و حق‌گزارى. و اين، خود، بزرگ‌ترين و خطرْ خيزترين سقوط گاهى است كه آدميان را از منزلت انسانى‌شان دور مى‌دارد. پس در نهايت، به عذاب ناسپاسى، گرفتار مى‌شدند: «وَ لَئِن كَفَرْتُمْ، انَّ عذابى لَشدِيدٌ». از اين رو، فرمود:

اگر معرفت ثنا و ستايش و آيين سپاسگزارى‌اش را از بندگانش دريغ كرده بود ... و اگر

[١] - ابراهيم، آيه ٧- ٨

[٢] - مثنوى، دفتر دوم، بيت ١٧١٥- ١٧١٩.

[٣] - همان، بيت ١٧٥٥- ١٧٥٦

[٤] - همان، بيت ٢٦٣٥- ٢٦٣٧