الْكُفرُ. وَ هُوَ نِسْيانُ النِّعْمَة وَ سَتْرُها.[١] شكر، عبارت است از شناخت نعمت و ابراز آن به زبان و به كارگيرى آن در منظور و مقصودِ صاحب نعمت (منعم)، و مقابل آن، كفر و كفران است كه عبارت است از نشناختن نعمت و پوشاندنِ آن.

او همچنين درباره مراتب شكر آورده است: الشُّكرُ ثَلاثَهُ اضْرُبٍ: شُكْرُ الْقَلْبِ، وَ هُوَ تَصَّوُر النِّعْمَةِ؛ وَ شُكْرُ اللِّسانِ، وَ هُوَ الثّناءُ عَلَى الْمُنِعْم؛ وَ شُكْرُ سائِر الْجَوارِحِ، وَ هُوَ مُكافاةُ النِّعْمَةِ بِقَدْرِ اسْتحقاقِهِ.[٢] شكر، سه گونه است: ١. شكر قلبى؛ كه تصوير نعمت در ذهن و دل است (يادآورى نعمت و نعمت دهنده)؛ ٢. شكر زبانى؛ كه ستايش منعم (دهنده نعمت) است؛ ٣. شكر اعضا و جوارح كه عكس‌العمل مناسب و بايسته است در قبال نعمت، در حدّ و مرتبه‌اى كه شايسته آن است.

حاصل سخن راغب، اين است كه شاكر و سپاسگزار، اولًا: نعمت را در ضمير و ذهن خود تصوّر كند و درباره آن بينديشد. ثانياً: تصور خود را آشكار نمايد و با زبان، منعم را سپاس گويد. ثالثاً: با جوارح خود، از احسان و نيكى منعم، به گونه‌اى مناسب، قدرشناسى كند و نعمت را در جهت مقصود و هدف منعم به كارگيرد. به تعبير دقيق، حُسن مجاورت نعمت را رعايت كند.

امام صادق (ع) فرمود:

احْسِنُوا جِوارَ النِّعَم، ... الشُّكرُ لِمَنْ انْعَمَ بِها وَ أداءُ حُقُوقِها.[٣] هم جوارى با نعمتها را به نيكى، رعايت كنيد (برخورد مناسب و شايسته با نعمتهاى الهى داشته باشيد) ... شكر گزار مُنْعم باشيد و حقوق نعمتها را ادا نماييد.

بديهى است كه معرفت و بصيرت نسبت به نعمت و هدف كاربردى آن، و نيز نسبت به مُنعم و احسان او، در برخورد هر چه نيكوتر و مناسب‌تر با به كارگيرى درست نعمت در جهت خواست و اراده منعم، مهم‌ترين عامل شكرگزارى خواهد بود؛ همان گونه كه نداشتن آگاهى نسبت به نعمت و منعم، و به عبارت دقيق‌تر، جهل نسبت به منعم و

[١] - مفردات الفاظ قرآن، ص ٤٦١

[٢] - همان

[٣] - رخساره خورشيد، ص ٥٣