اسرار خاموشان (شرح صحيفه سجاديه) - خلجي، محمد تقي - الصفحة ٢٨٩ - روشهاى خداشناسى

روشهاى خداشناسى‌

وَ الْحَمْدُللَّهِ عَلى‌ ما عَرَّفنا مِنْ نَفْسِهَ. سپاس و ستايش پروردگارى را كه خود، خويشتن را به ما شناساند.

روشهاى خداشناسى، شامل روش نقلى، عقلى و قلبى است:

١. روش نقلى؛ روشى است كه بر طبق آن، وحى، يگانه منطق اثبات و شناخت خداست.

در اين روش، وحى، ابزار شناخت به شمار مى‌آيد و منطق، يعنى اصول و قوانين حقيقت‌شناسى، همانا اصول و قوانينى دينى است؛ اصول و قوانينى كه مؤمنان، يعنى حقيقت پژوهان، در روش نقلى بايد به كار گيرند تا به شناخت حق نايل آيند و به رستگارى رسند. روش قرآنى- كه پس از اين در روش عقلى بدان اشارت مى‌رود- در واقع، روش نقلى است.

٢. روش عقلى؛ بر طبق اين روش، چون ابزار خود، با شيوه‌هاى منطق ارسطويى (صورى) به كار گرفته شود، شناخت خدا (حقيقت) امكان‌پذير مى‌گردد. روش عقلى خود مشتمل بر دو شيوه است: شيوه فلسفى (مشاّيى) و شيوه كلامى.

در شيوه فلسفى، استدلال، آزادانه صورت مى‌گيرد و به اصطلاح، تعقّلْ مقيّد به شريعت نيست؛ در حالى كه در شيوه‌هاى كلامى و بنا به عقيده متكلمان، استدلال عقلى، بايد موافق شريعت صورت گيرد و باورهاى دينى (اصول عقايد) را استوار دارد. پاره‌اى از دانشمندان، روش قرآن در شناخت خدا را نيز در شمار روشهاى عقلى قرار داده‌اند.