راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٩٠ - كتاب مراقبه و محاسبه

زيرا كم است روزى كه از حادثه‌اى نو كه بايد در آن حق خدا را ادا كرد خالى باشد. از اين رو بايد با نفس خود شرط كند كه بر اين امور استقامت ورزد و در برابر اجراى حق فرمانبردار و تسليم باشد و آن را از عواقب سستى و اهمال بترساند و مانند بنده‌اى متمرد و فرارى به او پند و اندرز دهد چه نفس بر حسب طبع از طاعت سرپيچى مى‌كند و از بندگى سر باز مى‌زند ليكن وعظ و اندرز در او مؤثر است. خداوند فرموده است: وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى‌ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ«١».

بنابراين شرطها و تذكرات مذكور و آنچه به منزله آنهاست نخستين مقام مرابطه با نفس و عبارت از محاسبه پيش از عمل است. محاسبه گاهى به منظور ترسانيدن و پرهيز دادن پيش از عمل صورت مى‌گيرد. خداوند فرموده است: وَ اعْلَمُوا أَنَّ الله يَعْلَمُ ما في أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ«٢» و گاهى براى آينده است و هر نظرى كه بر كميت و مقدار به منظور شناخت زياده و نقصان مبتنى باشد آن را محاسبه مى‌گويند. پس در آنچه ميان بنده و پروردگار در طول روز مى‌گذرد بينديش تا زياده و نقصان را در اين محاسبه بدانى. خداوند فرموده است:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ في سَبِيلِ الله فَتَبَيَّنُوا«٣» و نيز: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا«٤» و نيز: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ به نَفْسُهُ«٥»، خداوند انيها را بر سبيل هشدار و پرهيز فرموده است تا در آينده از آنها دورى كنند.

عبادة بن صامت روايت كرده است كه پيامبر صلّى الله عليه و آله در پاسخ مردى كه از آن حضرت خواست او را توصيه و موعظه كند فرمود: «هرگاه اراده كارى كنى عاقبت آن را بينديش اگر درست است اجرا كن و اگر گمراهى است از آن باز ايست«٦»».

يكى از حكيمان گفته است: اگر مى‌خواهى خردت بر هواى نفست غالب باشد شهوت را برآورده مكن مگر آنگاه كه در عاقبت آن انديشيده باشى، چه درنگ پشيمانى در دل بيشتر