آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ٧٧ - گفتار سوم انقلاب اسلامى در پرتو تحولات تاريخ معاصر
مى گويد. اين نكات است كه شكل گيرى انقلاب را توضيح مى دهد. اگر رژيم وابسته نبود،
مستبد نبود فاسد نبود، بالطبع، كسى به فكر انقلاب و سرنگونى آن نمى افتاد. همه اين
عوامل دست بدست هم داد و سبب شد، نظام سابق نتواند به حيات خود ادامه دهد.
ويژگى ديگرى هم كه اشاره كردم، عدم وابستگى رژيم به هر قشر و طبقه داخلى بود.
رژيم به لحاظ اقتصادى و اجتماعى در داخل پايگاهى نداشت. در اين مورد، بحث رضاشاه و
سركوب خزعل را خيلى ها يك نقطه ابهام تلقى مى كنند و مى گويند: اگر رضاشاه انگليسى
بود، چطور شيخ خزعل را كه كاملا كارگزار انگليس در خوزستان بود سركوب مى كند و
انگلستان در مقابل اين صحنه سكوت مى كند؟ در حالى كه فرق رضاخان با خزعل در اين است
كه خزعل براى خودش يلى است، مشهور است، قبيله و عشيره دارد و اين مجموعه را به
انگلستان اجاره داده و با آن قرارداد بسته است. ايل بختيارى هم كه سرانش به انگليسى
ها نزديك بودند، ايل را در خدمت اهداف انگليس قرار داده بودند، ولى خود، افراد
استخوان دارى بودند. انگليسى ها احساس مى كردند يك روز هم ممكن است شيخ خزعل با
آلمان ها وارد زدوبند شود. زيرا تكيه گاه محكمى به داخل داشت. خلاصه، اين ها به
نحوى پايگاه اجتماعى داشتند و به يك جريان اجتماعى در داخل كشور وابسته بودند. ولى
رضاشاه اين ويژگى را نداشت. و به وسيله هيچ قشر و طبقه اى در داخل حمايت نمى شد. و
به همين جهت، سقوطش هم سهل بود. اين پاسخى است كه مى توان به آن سؤال داد.
البته در آن دوره بعد از اين كه روسيه تزارى بساطش برچيده شد و بلشويك ها روى
كار آمدند، حاكميت انگلستان بلامنازع شد و به اين نتيجه رسيد كه مى تواند در حاكميت
ايران تمركز ايجاد كند. شايد اين امر يكى از عوامل مهم تقويت دولت مركزى و برچيدن
شيخ خزعل گرديد..
درباره ايجاد تمركز در حاكميت ايران، چنانكه در اسناد وزارت خارجه انگليس مى
خوانيد، بين خود مقامات انگليسى هم اختلاف است. مى گويند ما الآن نيازمند حكومت
مركزى نيرومندى در ايران هستيم كه دست كم بيست سال بتواند ثبات را در اين كشور
برقرار كند. با توجه به انقلاب بلشويكى در روسيه، و شايد خطرى كه از سمت شمال احساس
مى كردند و خلأ قدرت ناشى از كنار رفتن موقت روسيه از ايران، به اين نتيجه رسيدند
كه شيخ خزعل، حداكثر كارى كه مى كند منافع ما را در يك منطقه حفظ مى كند، ولى دولت
رضاخان همه ايران را براى ما حفظ مى كند. پس اين را ترجيح مى دهيم.