آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ٢٩ - گفتار يكم سه موج حادثه ساز تا انقلاب دينى

آقايان اسم ببرند، اگر واقعاً سهمى داشته باشد، بايد سهمى به آن بدهيم; همه بايد

چنين كنند و هيچ كس نمى تواند چيزى را مطلق كند. منتها بدون يك رهبرى و بدون

گرداننده، اين عوامل متفرق هيچ نيستند. همانند يك قطعه زمين مستعدى كه آب دارد، بذر

و نيروى كارگر و... دارد، ولى همه متفرق هستند. كسى بايد بيايد مجموعه آن ها را

سامان بدهد تا اين كه به مزرعه اى تبديل شود. حال اگر كار قدرى عقب باشد، اين فرد

بايد مقدارى خودش خلق كند، اگر بذر نيست، بايد برود و از جايى تهيه كند و اگر زمين

مساعد نيست بايد زمين را مساعد كند.

آيا معتقديد كه تاريخ و تحولات اجتماعى را قهرمان ها مى سازند؟.

تعبير «قهرمان ها» ممكن است دقيق نباشد; من فكر مى كنم انسان ها تاريخ را

مى سازند، نه اين كه عوامل تاريخى انسان ها را. البته دقيق تر اين است كه اين دو،

تعامل دارند و در يكديگر مؤثر هستند. يعنى همان گونه كه ما در تاريخ اثر مى گذاريم

و حوادثى ايجاد مى كنيم، حوادث تاريخى هم روى ما اثر مى گذارند و آينده ما را جهت

مى دهند. پس اين دو، به هم مربوطند و اين طور نيست كه فكر كنيد يكى مثل كارخانه است

و جنس ها را از قالب خود بيرون مى ريزد. بلكه همين طور كه فرد مى سازد، فعل و

انفعالات درونى روى خود سازنده اثر مى گذارد. بنابراين من در تاريخ، تعامل را مى

بينم; منتهاى يك هدايتگر لازم است، كه مى تواند يك گروه باشد يا يك شرايط خاص باشد،

يا جمع زيادى باشند كه جلو بيفتند، و خلاصه جا به جا فرق مى كند.

من انقلاب خودمان را هم واقعاً اين گونه مى بينم; يعنى اولاً خودم را محدود به

كمك كارهاى معدودى نمى كنم; خيلى چيزها كمك كار بود و دليلى هم ندارد كه خود را

محدود كنيم. ممكن است من ده تا بشمارم و شما بيست تاى ديگر اضافه كنيد; به هر حال

اصل مسئله را پذيرفته ايم. ثانياً وقتى عامل اصلى را مى خواهيم محاسبه كنيم، من آن

را در انگيزه هاى دينى و ارزش هاى اسلامى جستجو مى كنم. حال با هر تفسيرى كه از

علما و توده هاى مردم بكنيم، يك ارزش واقعى و عام در جامعه ما بوده كه امام آن را

كشف كردند. گرچه صرفاً امام را نمى توانيم بگوييم و در واقع امام ما را هدايت مى

كردند. چون گروه اوليه انقلابى اى كه از حوزه در آمد، قابل توجه است. به هر حال اين

قدرت و توان بالقوه، به عنوان بيشترين و عام ترين انگيزه اى كه مى توانست مردم را

گرد هم آورد، كشف و به كار گرفته شد. در ايران چيز ديگرى كه تا اين حد عموميت