آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ٢١ - گفتار يكم سه موج حادثه ساز تا انقلاب دينى
مأمور گذاشته بودند كه كسى از كوچه به خيابان نيايد. شهرهاى ديگر را نيز لابد به
همين صورت كنترل كرده بودند. و به هرحال، آنچنان كه ما انتظار مى كشيديم، حركتى
انجام نشد. آن موقع گروه ها و جريان هاى يادشده، هيچ كارى نكردند. آن قطعه تاريخ را
آمدند. از آن پس ديگر دوره خفقان شروع مى شود.
يعنى اواخر سال ٤٣، كه تبعيد امام از كشور صورت مى گيرد، و اوايل سال ٤٤..
بله، سال ٤٣ و ٤٤; كه از آن به بعد رژيم براى خفقان بيشتر مجهز شده و تحت
عنوان ادامه «انقلاب شاه و ملت» نيز هر چند ماه، اصلى به اصول پيشين اضافه مى كند،
كه گمانم به ٩ يا ١٠ اصل مى رسد. در اين دوره ١٣ ساله، يعنى از سال ٤٣ تا ٥٦ نيز كه
شما نقش ها را ارزيابى مى كنيد، عمده ترين نقش ها در مقابله با رژيم و شايد ٩٥ درصد
آن، مربوط به مذهبى هاست و حدود ٥ درصد به ديگران مرتبط مى شود. زيرا بخشى از
جريان، نهضت آزادى بود و ما نهضت آزادى را جزء خودمان حساب مى كرديم; گرچه اين ها
آن اطاعتى را كه ما از امام داشتيم، نداشتند و خودشان يك حزب و از بقاياى جبهه ملى
بودند. مانند مهندس بازرگان و آيت الله طالقانى و جمع ديگرى، كه آدم هاى خوبى بودند
و ما هم به آن ها اهميت مى داديم، زندان كشيده بودند و محاكمه شان خيلى پرسروصدا
بود و اصولا جزء سوژه هاى حركت امام هم محسوب مى شدند. به هر حال، آن ها جزء مذهبى
ها حساب مى شوند. جبهه ملى تقريباً ديگر هيچ چيز نبود. گروه هاى جديدى به وجود
آمدند كه برخى از آن ها، چپ و كمونيست بودند و ما نقاط مشتركى با آن ها داشتيم.
زيرا آن ها با خيلى از مظاهر استبداد شاه مخالفت مى كردند و ما به موارد مشتركى با
آن ها رسيديم. جريان هاى مذهبى اى پيدا شدند كه
اولين آن ها همان گروه «حزب ملل اسلامى» بود كه كشف شد. البته اين ها پس از گروه
مؤتلفه و شهيد بخارايى و آن ها كه اعدام شدند، و در مبارزه جلوتر بودند و در متن
انقلاب بودند، پديد آمدند. حزب ملل اسلامى بچه هاى مسلمانى بودند، مثل آقاى حجتى
كرمانى و آقاى بجنوردى و... كه جوان بودند و مسلح هم بودند. برخى از گروه هاى چپ
مثل گروه بيژن جزنى و گروه هاى مشابه آن كه ده، دوازده گروه كوچك بودند و خيلى كم
به نظر مى رسيدند و كارشان هم چيزى نبود. يعنى كار علنى و افشاگر و تأثيرگذارى
نداشتند و به هرحال، اندك بودند و كارشان محدود بود. مجاهدين خلق بودند كه آن ها هم
از درون نهضت آزادى و مسجد آيت الله طالقانى (مسجد هدايت) و