آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ٦٠ - گفتار سوم انقلاب اسلامى در پرتو تحولات تاريخ معاصر

بله، به بن بست رسيد و خصوصاً نيروهاى اسلامى به موضع ضديت و تقابل با نظام

گرايش پيدا كردند. شما اگر قبل از قيام ١٥ خرداد را بررسى كنيد، شخص امام هم شاه را

نصيحت مى كردند و اين را بارها شنيده ايم. تا ١٥ خرداد، اين حركت به بن بست نرسيده

بود و مراحل امر به معروف و نهى ازمنكر به مراحل نهايى خودش نرسيده بود. البته من،

از موضع امام نمى توانم اين بحث را بازكنم، ولى به هر حال مى توانيم بگوييم كه يكى

از نتايج ١٥ خرداد اين بود كه جنبش اسلامى ـ انقلابى كشور، گرايش راديكال

(تندروانه) پيدا كرد و به سمت ضديت با نظام وابسته حاكم سوق يافت و از دل اين

گرايش، جنبش ها و حركت هاى مسلحانه ايجاد شد. مثلا حركت مؤتلفه حركتى بود به دنبال

١٥ خرداد، و يا حركت حزب ملل اسلامى جريان مسلحانه اى بود كه بتدريج باز همان بچه

مسلمان ها ايجاد كردند و جنبش مسلمانان مبارزى ها در دل آن بودند; آن حركت و حتى

حركت مجاهدين خلق، به واقع واكنشى به ١٥ خرداد ٤٢ بود. حال اگر انقلاب اسلامى را

بخواهيم با اين پيشينه مقايسه كنيم مى بينيم كه انقلاب اسلامى مجدداً رويكردى بود

به حركت هاى مردمى شبيه ١٥ خرداد، منتها در فضايى ديگر و با استفاده از تجربيات ١٥

خرداد; و به اعتقاد من با يك رهبرى صحيح تر و با استفاده بهينه از اوضاع و احوال

داخلى و جهانى. انقلاب اسلامى تقريباً به همان شيوه ١٥ خرداد، با كمى تغييرات،

توانست به پيروزى برسد بنابراين ١٥ خرداد تجربه ارزشمندى بود و اثراتى هم داشت كه

ضد رژيم شدن نهضت اسلامى را ما مى توانيم به طور مشخص بعد از ١٥ خرداد دنبال كنيم.

براى مثال، فدائيان اسلام كه بعد از شهريور ١٣٢٠ فعاليت مى كردند، موضع ضد رژيم

نداشتند; نخستوزير را مى زدند، وزير را ترور مى كردند، ولى در هيچ كدام از

شعارهايشان شعار حكومت اسلامى ديده نمى شد. مفاد نوشته هاى مرحوم نواب صفوى هم اين

نبود كه به عنوان يك جريان ضد نظام و خواهان تغيير نظام شناخته شوند بعد از ٢٨

مرداد هم حركت هايى مثل ترور را به انجام رساندند و بعد از ترور نافرجام حسين علا

دستگيرشان كردند و اعدام شدند. ولى اين حركت به عنوان حركت گسترده ضد نظام شناخته

نشد. على رغم اين، بعد از ٢٨ مرداد تا مدت ها فدائيان اسلام سكوت پيشه كردند; يعنى

تا وقتى كه مرحوم كاشانى موضع سفت و سختى عليه كودتا نگرفت و موضع گيرى خاصى نداشت،

فدائيان اسلام هم با شرايط موجود برخوردى نكردند. به هر حال، وجه غالب حركت

مسلحانه، بعد از ١٥ خرداد به وقوع پيوست و ميراث ضديت با رژيم در شكل حركت هاى

مسلحانه را در انقلاب اسلامى بر جاى گذاشت.