آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ١٥ - گفتار يكم سه موج حادثه ساز تا انقلاب دينى

در آن مرحله، تكوين پايگاه ها و رسالت تاريخى آيت الله بروجردى به خوبى انجام شد و

بعد از وفات ايشان، مرحله رسالت بهره گيرى از پايگاه ها آغاز شد كه امام آن را بر

عهده گرفتند و دوستان ديگرى در اين راه گام برداشتند.

بدين سان، انقلاب از آغاز، يك جريان پر رنگ دينى است كه از ابتداى دهه چهل

شروع مى شود و به تحولات سال ٥٦ تحت عنوان انقلاب اسلامى منجر مى شود. پاره اى از

تحليلگران چنين مطرح مى كنند كه، اين كه انقلاب اسلامى را انقلاب دينى تفسير مى

كنيم، اصولا تفسيرى پسينى است، و پيشينى نيست. يعنى بعد از انقلاب اسلامى وقتى يك

جريان و يك نيروى اجتماعى به هر حال، به دلايلى، در عرصه قدرت به طور يكدست حاكم مى

شود، على القاعده تفسيرها را بر همان مسير ديدگاه ها و مصالح خويش قرار مى دهد و

تاريخ گذشته را به همان نحو خاص تبيين مى كند; همچنان كه اگر جريان ديگرى حاكم مى

شد نيز آنچه را كه اتفاق افتاده بود، به گونه ديگرى تبيين مى كرد. پس در اينجا

تفسيرهاى رقيب ديگرى را محتمل مى دانند; از جمله اين كه مى توان عامل استبداد را يك

عنصر جدى ديد و چنين گفت كه اين عامل، پويش انقلاب را ايجاد كرده و نيروها را به

صحنه ريخته و در نهايت، انفجار جامعه و خيزش مردم در شكل اسلام خواهى

سال ٥٧ را به ظهور رسانيده; يا مثلا اصلاحات ارضى كه اشاره فرموديد موجب شده كه

نيروهاى اجتماعى جديدى در حاشيه شهرها به وجود آيند و شكاف هاى اجتماعى در سطح

جامعه پديد آيد و تضادها و تعارض هاى گوناگون ديگرى را در پى آورد و سرانجام منتهى

به ظهور انفجارها و خيزش هاى مردمى و انقلاب عمومى ٥٧ گردد; يا به تفسير برخى ديگر،

ايده لزوم اعطاى فضاى باز سياسى كارتر و در نتيجه، فشار نظام بين الملل باعث شد كه

فضاى سياسى ايران نيز باز شود و نوارهاى امام پخش گردد و بعد، آن نيروى بالقوه اى

كه در اثر فشار استبداد سياسى به وجود آمده بود، فوران كند و گدازه هاى انقلاب را

بيرون بريزد. در نتيجه، به عنوان مؤيد نيز گفته مى شود كه از سال ٤٣ به بعد، امام

تبعيد شدند و ديگر عملا روحانيت به نحو چشمگير در صحنه نبود و نيروهاى چپ و نيروهاى

ديگر مثل نهضت آزادى بودند كه جنب و جوش هاى بعدى را به وجود آوردند; و بر اساس

همين تحليل هم انقلاب يك پديده ائتلافى تفسير مى شود. جناب عالى در اين باره چه

نظرى داريد؟.

تفسيرهايى را كه شما مثال زديد، خيلى از آن ها روى موج دوم است و بعضى از