آخرين انقلاب قرن - زارع، عباس - الصفحة ٢٤ - گفتار يكم سه موج حادثه ساز تا انقلاب دينى

در اروپا و امريكا كه سال هاى ٥٣ و ٥٤ من سفر كردم، موج اصلى متعلق به مذهبى ها و

دانشجويان مذهبى بود. البته انترناسيوناليست ها هم قوى بودند و نسبتاً هم كار مى

كردند، منتها حركت ريشه دارى كه رژيم روى آن حساس بود، از همين مذهبى ها بود. در

فرانسه بنى صدر، قطب زاده و دكتر حبيبى بودند. در غرب آمريكا، انجمن هاى اسلامى

فعال بودند و محمد ما و گروهى ديگر آنجا را اداره مى كردند، در تگزاس، دكتر يزدى و

گروهى ديگر مستقر بودند. آنجا من رفتم; مذهبى ها، هم امكانات بيشترى داشتند و هم

اگر كارى مى كردند، در داخل انعكاس پيدا مى كرد. چپى ها خيلى فضايى براى كار

نداشتند. البته از سال ٥٠ به بعد، شايد حركت مترقى و مطلوب جوان ها در سطح قابل

توجهى مربوط به مبارزات مسلحانه بود، كه آن ها هم گروه هاى عمده اى بودند كه از

جمله آن ها مجاهدين خلق بود. در زندان هم كه ما بوديم مى ديديم كه گروه هاى مسلحانه

بسيارى پيدا شد كه البته هيچ يك از آن ها به اندازه مجاهدين خلق نيرومند نبود; يعنى

در زندان ها عمده تر از بقيه بودند.

بنده در اينجا نگاهى روش شناسانه به مطالب حضرت عالى مى افكنم. بحث حضرت عالى

را چنانچه بخواهيم در ذيل برخى تئورى ها و يا رهيافت ها صورت بندى كنيم، در زمره

رهيافت هايى قرار مى گيرد كه نوعى تحليل كاملا اختيارگرايانه از رخداد انقلاب ارائه

مى دهند; در مقابل آن دسته از تحليل هايى كه به نحوى نگاه شبه جبرگرايانه به پديده

هاى اجتماعى دارند. به بيان ديگر، در رهيافت هاى دسته اول، نمايشگران و بازيگران

حادثه هاى منتهى به انقلاب، موضوع اصلى مطالعه و نيز عواملى هستند كه انقلاب را مى

سازند، در حالى كه در رهيافت هاى دسته دوم، معمولا ساختارهاى اقتصادى، اجتماعى و يا

سياسى موضوع توجه و مشاهده قرار مى گيرد. براى مثال، اگر بخواهيم به برخى از رهيافت

هاى دسته دوم اشاره كنيم، آن دسته اى كه به ساختارهاى اقتصادى و مسائل اقتصاد سياسى

توجه مى كنند، آغاز دهه سى را نقطه شروع فرض مى كنند كه مصادف است با اجراى برنامه

دوم توسعه شاه. بدين بيان كه طرح هاى توسعه از آن زمان، بدون توجه به توزيع

عادلانه، گرايش به رشد دارد و شاخص هاى اقتصاد كلاسيك مدنظرش است و در نتيجه، در

اين مرحله اقتصاد جامعه از درون دچار مشكلات جدى مى شود. در ادامه، با طرح مسئله

اصلاحات ارضى و تضعيف كشاورزى سنتى، بدون جايگزينى كشاورزى مدرن، فرآيند وابستگى به

اقتصاد تك محصولى .