[٢] نظر به اين كه مرحوم ميرزا ((قدس سره)) در اين مسأله لفظ «عظيم» را تكرار فرموده است لازم دانستم خوانندگان محترم را در جريان تاريخى اين مسأله در طول تاريخ فقه شيعه قرار دهم. هم از ديدگاه سيرۀ عملى فقها و هم از نظر فتواهاى آنان:

الف: سيرۀ عملى: اولين حكومت شيعى در عصر فقها، دولت نسبتا مستعجل «صفاريان»- ٢٩٠، ٢٥٤ ها ق- است كه اطلاع مشخصى از چگونگى برخورد فقها، با آنان در دست نيست.

دومين حكومت شيعى دولت «بنى حمدان»- ٣٦٩، ٢٨١ ها ق- است كه با همت حمدان بن حمدون در موصل تشكيل گرديد و توسط ابو الهيجاء عبد اللّٰه بن حمدون، حسن ناصر الدوله، على سيف الدوله و سعد الدوله تداوم پيدا كرد دانشمندان شيعه و سنى و حتى مسيحى بسيار در زير حمايت و تشويق اين خاندان پرورش يافتند و آثار فراوان علمى در رشتههاى مختلف از اين نهضت فرهنگى به جاى مانده.

محدثين و فقهاى شيعى از حمايتهاى سياسى- اجتماعى اين خاندان برخوردار بودند ليكن از برخورد فقهى فقهاء، با آنان اطلاع روشنى در دست نيست. ولى از نظر سيره و رفتار، همه علماى شيعه ميانه خوبى با آنان داشتند.

خلفاى فاطمى مصر: خلافت فاطمى از ٢٩٧ تا ٥٦٧ در مصر تداوم داشت با اين كه شيعه اسماعيلى و هفت امامى بودند مرحوم سيد رضى بر وجود آنها مىبالد:

احمل الضيم فى بلاد الاعادى --و بمصر الخليفة العلوي

من ابوه ابى و مولاه مولاى --اذا ضامنى البعيد القصي

لف عرقى بعرقه سيد الناس --جميعا محمد و على

معروف است كه وى هر گونه هبه و هديهاى از جانب خلفاى عباسى (جاير مخالف) را رد مىكرد و خلفا فاطمى را به رخ آنان مىكشيد.

ديلميان: در عصر ديلميان حوزه درس شيخ مفيد در بغداد به رواج كامل رسيد و شخصيتهايى مانند سيد رضى و سيد مرتضى و شيخ طوسى در مكتب او پرورش يافتند با اين كه عضد الدوله پدر سيد رضى و سيد مرتضى را در قلعهاى در فارس زندانى كرده بود باز سخن و كلامى كه حاكى از تضعيف دولت آل بويه باشد از فقهاى ياد شده در دست نيست. و بىترديد همه آنان از كمكهاى مالى آل بويه برخوردار بودند. به طورى كه به محض اين كه قدرت ديلميان در بغداد با افول مواجه مىشود كتابخانه مكتب مفيد را آتش مىزنند و شيخ طوسى به ناچار به نجف اشرف منتقل مىشود.