تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

مقدمهاى براى بيان قدرت فوق العادهء جلال الدين مولوى در تشبيه و تمثيل و تنظير و تجسيم

قدرت فوق العادهء جلال الدين مولوى بر تشبيه و تمثيل و تنظير و تجسيم

علت تمايل انسانها به امور چهارگانه

آيا اين احتياج از نقص موجوديت بشرى است ؟

به كار بردن امور چهارگانه به مهارت زيادى نيازمند است ، زيرا هر يك از آنها ممكن است به همان مقدار كه انسان را بيك حقيقت نزديك مى كند ، همان مقدار يا بيش از آن ، از همان حقيقت دور بسازد

چند نمونهء ناچيز از تشبيهات و تمثيلات جلال الدين در مثنوى

منتخباتى از جملات آلبرت اينشتين ( از كتاب زندگى اينشتين

جواب گفتن مهمان ايشان را و مثل آوردن به دفع كردن حارس كشت به بانگ دف از كشت اشترى را كه كوس محمودى بر پشت او زدندى

با آن كلمه كه خداوند گل را نوازش داد و خندانش كرد ، دل را هم نوازش داده و خندهء او را صد چندان نموده است

آيا صحيح است كه انسان مى تواند مقامات عاليهء انسانى را كه به دست آورده است ، باز گو كند ؟

تفسير ابيات

تمثيل گريختن مؤمن و بىصبرى او در بلا به اضطراب و بىقرارى نخود به جوش در ديگ ، تا بيرون جهد و منع كدبانو

گاهى براى نابود ساختن تلخىهاى صفات زشت ، شيرينترين دواها تلخترين اندرزها است

تفسير ابيات

عذر گفتن كدبانو با نخود و حكمت در جوش داشتن كدبانو نخود را

طنابى در فضاى هستى كه پايينش سقوط و بالايش كمال است ، آويزان گشته است ، با اين طناب مى توانى پايين بروى و در چاه طبيعت سر نگون گردى و مى توانى بمرتفعترين قلهء كمال صعود كنى

سر به بالا و سر به پايين يعنى چه ؟

تفسير ابيات

باقى قصه مهمان آن مسجد مهمان كش و ثبات و صدق او

اعيان حقايق جهان هستى در پشت پردهء طبيعت است ، اين اعيان مشهود روشنايىها و سايه هاى آنها است ( مثل افلاطونى )

تفسير ابيات

ذكر خيال بد انديشيدن قاصر فهمان

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

مثل زدن در رميدن كرهء اسب از خوردن آب و سبب شخوليدن سايسان

در هر دوره و جامعهاى گروهى هستند كه بالاى سر انسانهايى كه آب حيات مى آشامند ، سوت مى زنند ، اينان كارى جز مختل كردن اشتياق و كوشش انسانها را به آشاميدن آب حيات انجام نمى دهند

مشك درون آدمى كه با انواع مختلف در بارهء آب مى انديشد ، بايد در جويبار آب زلال اهل حق و حقيقت فرو رود

تفسير ابيات

تفسير آيه كه * ( وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ 17 64

رسيدن بانگ طلسم نيم شب مهمان مسجد را

تفسير ابيات

ملاقات آن عاشق با صدر جهان

وصال جويى عاشق ناشى از جويندگى معشوق است عاشق خويش را

جفت جفت بودن اجزاى جهان هستى چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

منجذب شدن جان نيز به عالم ارواح و تقاضا و ميل او به مقر خود و منقطع شدن از اجزاى اجسام كه كندهء پاى باز روحند

عشق در ميان عاشق آگاه و معشوق ناآگاه

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير اين آيه كه ان تستفتحوا فقد جاءكم الفتح طاعنان مى گفتند كه از ما و محمد آن كه حق است فتح و نصرتش بده و اين بدان مى گفتند كه گمان داشتند خود بر حقّند و طالب حق بىغرض اكنون محمد منصور شد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

فهم كردن رسول عليه السلام ضمير اسيران را

كشتن و ستيزه با مردمى كه در سيه چال سقوط دست و پا مى زنند دور از انسانيت است

آيا تبه كارى و فضيلت از عالم الست نصيب انسانها شده است ؟

تفسير ابيات

بيان آن كه طاغى در عين قاهرى مقهور است و در عين منصورى مأسور

دست انتقام الهى به وسيلهء وجدان آگاه تاريخ بشرى و مجارى طبيعت هر حلقهاى را كه بوسيله بىداد گران پيروزمند به دست و پاى ناتوانان بسته مى شود ، دير يا زود باز مى كند و زنجير گرانبارى به سنگينى جهان هستى به دست و پاى ارواح آن بىدادگران مى بندد

در مقامات تعليم و تربيت ، در موقع مواجهه با امتناع و لجاجت مورد تعليم و تربيت ، هدف را گم نكنيم و با عصبانيت و جوش و خروش در مقابل فرا گيرندگان صف آرايى راه نياندازيم

راهى كه بايد سپرى شود به جهت اكراه و اجبار ، سنگلاخش نكنيم ، با خوش رويى و اختيار و راهنمايى مربيان راه را در پيش بگيريم تا هم بمقصد برسيم و هم از مزاياى خود راه برخوردار شويم

تفسير ابيات

ملاك خوبى مطلق هر كارى كه از انسان صادر مى شود ، آن است كه اگر مرگش در موقع اشتغال به آن كار فرا رسد ، به قدوم مرگ مبارك باد بگويد

تفسير ابيات

داد خواستن پشه از باد به حضرت سليمان عليه السلام

تفسير ابيات

امر كردن سليمان عليه السلام پشهء متظلم را به احضار خصم به ديوان حكم

پس از وصول به پيشگاه الهى ، من و ما فانى و روح رشد يافته به حوزهء شعاع ربوبى پيوسته و ابديت آغاز مى گردد

تفسير ابيات

نواختن معشوق عاشق بىهوش را تا به هوش باز آيد

تفسير ابيات

با خويش آمدن عاشق بىهوش و روى آوردن به ثنا و شكر معشوق

در آرزوى آن كه لحظهاى فرا رسد كه معشوق گوش به سخن عاشق فرا دهد ، هر لحظهاى از آن هيجانات ، روحى از عاشق مى گيرد و روح ديگرى در او دميده مى شود

آيا پديدهء عشق ما فوق ايده آلهاى روحى است ؟

اى انسان ، اى دمى از هستى ، چگونه مى توانى هستى را بشناسى ، با اين كه خود جزئى يا نسيمى از خود هستى مى باشى ؟

تفسير ابيات

حكايت آن عاشق دراز هجران و بسيار امتحان

چه شگفت انگيز است راهى كه عاشق در آن گام بر مى دارد ، زيرا گامى روى هستى ، گام ديگرى روى نيستى مى نهد

تفسير ابيات

يافتن عاشق معشوق را و بيان آن كه جوينده يابنده بود كه * ( ( فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه ) 99 7

تفسير ابيات

دفتر چهارم

ديباچه دفتر چهارم مثنوى

ديباچهء دفتر چهارم مثنوى

ترجمهء ابيات عربى

اگر شما چيزى را واقعاً بخواهيد ، خواستن شما كشف از خواست خدا مى كند

اراده قدرت فوق العادهاى است كه به انسانها داده شده است ، لذا هر انسان كه چيزى را به طور جدى بخواهد آن چيز را به دست خواهد آورد

نوع يكم - ارادهء تابع و معلول

نوع دوم - ارادهء مستقل و علت

خواستن توانستن است

تفسير ابيات

تمامى حكايت آن عاشق كه از عسس گريخت در باغى مجهول خود معشوق را در باغ يافت و عسس را از شادى دعاى خير مى كرد و مى گفت كه * ( عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ 2 216

موضوع يكم

موضوع دوم

آيا كوشش براى مطلق يابى مى تواند با بىنهايت بودن جزئيات و پديده هاى نسبى سازگار باشد ؟

مقدمهاى بر ريشهء اساسى مطلق جويى و مطلق يابى

ريشهء اساسى مطلق جويى و مطلق يابى

برداشتهاى انسانى از مطلقها

كارى كه در بارهء مطلق جويى و مطلق يابى مى توان انجام داد

صورت دوم - مطلق گرايى ( در تحولات اجتماعى )

مطلق گرايى افراد

راهى كه مى توان براى فعاليت صحيح مطلق گرايى پيش نهاد كرد

تفسير ابيات

حكايت آن واعظ كه هر آغاز تذكير دعاى ظالمان و سخت دلان و بىاعتقادان كردى

آيا مى توان به تبه كاران از آن جهت كه فساد و تباهى آنان موجب اجتناب از رفتارشان مى گردد ، دعا كرد ؟

تفسير ابيات

سختترين سختىها خشم الهى است

آيا مجريان كيفرها تبه كارانى هستند كه وجودشان براى جوامع انسانى ضرورت دارد ؟

مطلب يكم

مطلب دوم

تفسير ابيات

قصه خيانت كردن عاشق و بانگ بر زدن معشوق بر وى

آيا رويدادهاى هستى به وسيلهء مبادى و قوانين كلى به خدا مستند مى شود ؟

تفسير ابيات

در بيان آن كه حق تعالى بنده را به گناه اول رسوا نكند

مقدمهاى بر لزوم هماهنگى زن و مرد در ازدواج

هماهنگى زن و مرد در ازدواج چه معنا دارد ؟

1 - هماهنگى طبيعى

2 - هماهنگى روانى

3 - هماهنگى در هدف و ايده آل زندگى

تفسير ابيات

گفتن زن كه او در بند جهاز نيست مراد او ستر و صلاح است و جواب گفتن صوفى اين را سر پوشيده

تفسير ابيات

غرض از بصير و سميع و عليم گفتن خدا را

اى عاشقان معشوق نشناس ، بناليد و خون دل بخوريد ، زيرا نمى دانيد كه لرزش تارهاى دل معشوق به دست ديگرى است

بترسيد از سكوت و بىاعتنايى مربيان در مقابل زندگى و كيفيتى كه براى آن انتخاب كرده ايد

تفسير ابيات

مثال دنيا چون گلخن و تقوى چون حمام

آيا مالداران دنيا سرگين كشان تون گرمابهء اجتماعند ؟

تفسير ابيات

قصهء آن دباغ كه در بازار عطاران از بوى عطر و مشك بىهوش و رنجور شد

نسيم عطر آگين ما وراى طبيعت كه به وسيلهء پيامبران بر فضاى افكار بشرى مى وزد ، آنان كه مشامشان پر از بوى گند ماديات است گيج و كلافه مى شوند

آيا دين افيون عقول آدميان است ؟

موضوع يكم

توضيح اجمالى در بارهء اين كه آيا اديان جنبهء تخديرى دارند ؟

3 - هر حقيقت سودمند و عالى كه دچار خواسته هاى حيوانى بشر واقع شود ، مى تواند به تباه كننده ترين مخدرات تبديل شود

4 - اصل مسئلهء دين چنين است كه انسان در اين دنيا مدتى كم و بيش زندگى مى كند

تفسير ابيات

معالجه كردن برادر دباغ ، دباغ را به خفيه به بوى سرگين

تفسير ابيات

رد كردن معشوق عذر عاشق را و تلبيس او را در روى او ماليدن

پرده هايى كه از عنايت خداوندى روى گناهان ما كشيده مى شود نبايد ما را مغرور بسازد

آيا در جريان قضاى الهى ، آدم بينا با نابينا فرق دارد ؟

مادامى كه انسان وضع خود را از خواص واقعيات خارج از خود تشخيص ندهد در زندگى كورانه غوطه ور خواهد گشت

اگر سخن واقعيت داشته باشد بىزر و زيور آرايشهاى معمولى هم مى تواند در كشف واقعيات و تحريك به سوى آنها موثر بوده باشد

تفسير ابيات

گفتن جهودى على عليه السلام را كه اگر اعتماد دارى بر حافظى خدا از سر اين كوشك خود را در انداز و جواب آن حضرت او را

نخست خود را بيازماييد و شايستگى خود را اثبات كنيد سپس به امتحان كردن ديگران بپردازيد

وقتى كه بشر با اين عقل و دانش ناچيزش مى خواهد خدا را بررسى و او را مورد آزمايش قرار دهد ، چونان ذرهء بىمقداريست كه مى خواهد كوه هيماليا را در ترازوى خود بسنجد

هيچ مى دانيد كه آزمايش هر موضوعى نوعى تصرف در اوست و شما كه مى خواهيد خدا را بيازماييد ، در حقيقت مى خواهيد در او تصرف نماييد ؟

آزمايش كردن خدا تصرف در اوست ، چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

قصهء مسجد اقصى و خروب و عزم كردن داود عليه السلام پيش از سلمان بر بناى آن مسجد

نتيجه و پايان فعاليتهاى اختيارى ، تسليم محض به پيشگاه ربوبى است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

مثل آوردن در بيان اتحاد جانهاى انبياء و اولياء و دوستان خداى تعالى به نور آفتاب كه تمامت خانه ها و سراىها و بيابانها و كوه ها و درياها را به تابش خود روشن كند و در هر خانه و سراى و هر دشت و صحرا روشنايى ديگر دهد و همه يك نور روشنى باشد و اختلاف جانهاى مردم ديگر به نور ماه و ستارگان و نور چراغ كه هر كدام نور ديگر است و چون آفتاب طلوع كند ، اين انوار نمانند چنان كه روز حشر چون خورشيد جمال و جلال حق از مشرق ازل طالع شود انوار عاريتى محو گردد

در اين دنيا هيچ دو موجودى كاملًا مثل يكديگر نيستند

جان آدمى مانند نور و حواس پنجگانه بمنزلهء فتيله و غذاها و آشاميدنىها مانند روغن چراغ وجود آدمى هستند

تفسير ابيات

بقيه قصهء بناى مسجد اقصى در دست سليمان عليه السلام

روح الهى در انسان دميده شده است چه معنا دارد ؟

مردم جامد بهشت را هم مانند خودشان در و ديوار كاخ جامد تصور مى كنند

مطلب سوم

مشكلات موضوع ابديت را با توجه به دل خويشتن حل و فصل نماييد

اين است راز ابديت

كردار عينى مربيان بشرى در امر تعليم و تربيت اساسىتر و مؤثرتر از گفتار آنان است

گفتن وسيله و عمل كردن هدف است

تفسير ابيات

قصهء آغاز خلافت عثمان و خطبهء وى در بيان آن كه ناصح فعال به فعل به از ناصح قوال به قول

چرا عثمان در نخستين روز بالا رفتن به منبر سخنرانى نكرد ؟

تفسير ابيات

انسان جهان بزرگتر است يعنى چه ؟

علت برترى انسان از جهان هستى چيست ؟

تفسير ابيات

در تفسير اين حديث كه مثل امتى كمثل سفينة نوح من تمسك بها نجا و من تخلف عنها غرق

مقصودم از معراج حركت كردن از زمين و رفتن به ماه نيست ، بلكه تحول از مرتبه پست حيوانيت به درجات عالى انسانيت است كه تحول نى به شكر مى باشد

تفسير ابيات

قصهء هديه فرستادن بلقيس از شهر سبا سوى سليمان عليه السلام

تفسير ابيات

دست و پاى گل آلود را بوسه گاه مردم قرار ندهيد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

قصهء عطارى كه سنگ ترازوى او گل سر شوى بود و دزديدن مشترى گل خوار از آن گل هنگام سنجيدن شكر و ديدن عطار و ناديده گرفتن مر و را

مسئلهء دوم

مسئلهء سوم

مسئلهء چهارم

تفسير ابيات

دل دارى كردن و نواختن سليمان عليه السلام مر آن رسولان و دفع وحشت و آزار از دل ايشان و عذر قبول ناكردن هديه شرح كردن با ايشان

اگر بخواهيد حقايق را تنها در جهان طبيعت كه مانند چاه است دريابيد ، بجايى نخواهيد رسيد ، زيرا چاه طبيعت سنگ را طلا نشان مى دهد

تفسير ابيات

نيت كردن او كه اين زر بدهم بدان هيزم كش چون من روزى يافتم به كرامات شيخ و رنجيدن آن هيزم كش از ضمير و نيت او

اگر بشنويد كه يك انسان الهى اطلاع از درون آدميان دارد و از پشت پردهء ظواهر خبر مى دهد ، انكار نكنيد ، زيرا عظمت مغز و روان آدمى خيلى بالاتر از آيينه و ماشين محدود است

تفسير ابيات

سبب هجرت ابراهيم ادهم و ترك ملك خراسان

انگيزهاى كه ابراهيم ادهم را بترك ملك و سلطنت وادار كرد

آيا اجراى عدالت به دست دادگران جوامع را از پاسبان به معناى عمومى بىنياز مى كند ؟

آيا سماع براى تحصيل رشد و تصفيهء روحى ضرورت دارد ؟

تفسير ابيات

حكايت آن مرد تشنه كه از سر جو ز بن جوز در جوى آب مى ريخت كه در گو بود و در آب نمى رسيد با افتادن جوز بانگ آب مى شنود و او را چون سماع خوش بانگ آب در طرب مى آورد

بايستى هدف از بيان حقايق به فعليت رسانيدن استعدادهاى نهفتهء انسانها و شكوفان شدن نهال ارواح آدميان بوده و نبايد به انتظار عملى شدن آن حقايق به طور مستقيم سكوت كرد

تفسير ابيات

تهديد فرستادن سليمان عليه السلام پيش بلقيس كه اصرار مينديش بر شرك و تأخير مكن

معناى هستى مستند به خود ، استخدام ديگر انسانها به عنوان وسيله نيست

شگفتا با اين كه هنوز هر يك از افراد بشرى رشد و استقلال ديگران را مزاحم رشد خود مى بيند ، با تمام حماقت ادعا مى كند كه انسانيت رو به تكامل رفته است

بياييد اوراق كتاب هستى خود را از عكس و امضاى ديگران پر نكنيم

چگونه مى توان هستى از دست رفتهء انسانها را به خودشان باز گرداند ؟

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩٤ - روايت

خطيب خوارزمى [١] حاكم از ابو ذر غفارى [٢] ابو بكر احمد بن على معروف به خطيب بغداد [٣] ابن جرير طبرى و طبرانى از ابو ذر و ابو سعيد خدرى [٤] ابو نعيم [٥] ابن عبد البر [٦] محب الدين طبرى [٧] شافعى : [٨]
و لما رايت الناس قد ذهبت بهم مذاهبهم فى ابحر الغى و الجهل ركبت على اسم الله فى سفن النجا و هم اهل بيت المصطفى خاتم الرسل و امسكت حبل الله و هو ولاؤهم كما قد أمرنا بالتمسك بالحبل
بزار از عبد الله بن عباس [٩]

[١] مناقب ، ص ٢٥٢ . .
[٢] مستدرك ، ج ٣ ص ١٥١ . .
[٣] تاريخ بغداد ، ج ١٢ ص ٩١ ، از انس ابن مالك . .
[٤] و ٥ و ٦ و ٧ - الغدير ، ج ٢ ص ٣٠١ . .
[٥] ٤ و ٥ و ٦ و ٧ - الغدير ، ج ٢ ص ٣٠١ . .
[٦] ٤ و ٥ و ٦ و ٧ - الغدير ، ج ٢ ص ٣٠١ . .
[٧] ٤ و ٥ و ٦ و ٧ - الغدير ، ج ٢ ص ٣٠١ . .
[٨] رشفة الصادى ص ٢٤ . . ترجمه ابيات شافعى بدين قرار است : ( موقعى كه ديدم مردم با روشهاى مذهبى خود در درياهايى از گمراهى و نادانى غوطه ور شدند . من به نام خداوند در كشتىهاى نجات كه اهل بيت مصطفى صلى الله عليه و آله ( خاتم پيامبران ) هستند سوار شده و به حبل الهى كه دوستى آنان است چنگ زدم . چنان كه مأمور شده‌ايم به آن حبل چنگ بزنيم ( ظاهراً اشاره به آيه و اعتصموا بحبل الله . . . يا به آيه فقد استمسك بالعروة الوثقى است ) . .
[٩] الغدير . . . توضيح در نقل از مناقب و رشفة الصادي به مأخذ مزبور ( الغدير ) مراجعه كرده‌ايم . حلية الأولياء ، ج ٤ ص ٣٠٦ جامع الصغير ، ج ٢ ص ١٥٤ . .