تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٥ - علت تمايل انسانها به امور چهارگانه

نهفته است .
تنظير - درست است كه اهل ادب تعريف جامع و مانعى در بارهء تنظير نگفته‌اند ولى از مجموع روشهاى ادبى مى توان نوعى از تشبيه را تنظير معرفى كرد و آن اين است كه موضوعى در مقابل موضوع ديگر قرار بگيرد كه تشابه در پديده هاى محسوس و امور نامحسوس ميان آن دو وجود ندارد ، بلكه تنها در مفاهيم اعتبارى و انتزاعى مانند امكان ، لزوم ، امتناع به يك ديگر شبيه مى باشند . مانند اين كه در مقابل كسى كه استخراج مطالب عالى علمى و روحى را از پديده هاى معمولى منكر مى شود ، شما مى گوييد : آرى ، چنين استخراجى ممكن است ، نظير استخراج عسل از گياهان و گلهاى تلخ كه زنبور عسل انجام مى دهد . در مثال مزبور هيچ يك از واحدهاى طرفين تنظير با يكديگر شباهت ندارد ، بلكه شما از امكان استخراج عسل از گياهان و گلهاى تلخ براى اثبات استخراج مطالب عالى علمى و روحى بهره بردارى نموده‌ايد .
به هر حال تعريفاتى را كه در بارهء امور سه گانهء فوق ( تشبيه و تمثيل و تنظير ) بيان كرديم ، خواه در مورد موافقت كامل اصطلاح قرار بگيرد يا نه ، توضيحى است كه مى تواند ما را به هدفى كه در پيش داريم ( قدرت فوق العادهء جلال الدين . . . ) نزديك بسازد .
تجسيم - عبارت است از حذف و انتخاب در بارهء يك موضوع و همچنين حذف يك موجود از موجوديت خود يا تثبيت يك مفهوم عدمى به عنوان يك حقيقت موجود . پديدهء تجسيم بسبب اختلاف وضع روانى انسانها بسيار گوناگون است . اين مطلب در مثنوى فراوان ديده مى شود .
علت تمايل انسانها به امور چهارگانه عوامل متعددى موجب شده است كه انسانها در مقام تفهيم مقصود و تعليم و تربيتها از تشبيه و تمثيل و تنظير و تجسيم بهره بردارى كنند . از آن جمله : - ١ - واحدهايى كه در حافظهء آدمى ذخيره مى شود ، اين خاصيت را هم دارد كه