است در برابر درياى پهناور»! «١»
اين همه تأكيدات به خاطر آن است كه: اين دو وظيفه بزرگ در حقيقت ضامن اجراى بقيه وظائف فردى و اجتماعى است، و در حكم روح و جان آنها محسوب مى‌شود، و با تعطيل شدن آنها تمام احكام و اصول اخلاقى ارزش خود را از دست خواهد داد.
***
٥- آيا امر به معروف و نهى از منكر موجب سلب آزادى است؟
در پاسخ اين سؤال بايد گفت: با اين كه به طور مسلّم زندگانى دسته جمعى براى افراد بشر فوائد و بركات فراوانى دارد و حتى اين نوع مزايا انسان را وادار به زندگانى اجتماعى كرده است.
ولى در مقابل آن، محدوديت‌هائى نيز براى او به بار مى‌آورد، و چون در برابر فوائد بى شمار زندگى دسته جمعى ضرر اين نوع محدوديت‌ها جزئى و ناچيز است.
لذا بشر از روز اول تن به زندگى اجتماعى داده و محدوديت‌ها را پذيرفته است، و از آنجا كه در زندگى اجتماعى سرنوشت افراد به هم مربوط است، و به اصطلاح، افراد اجتماع در سرنوشت يكديگر اثر دارند، حق نظارت در اعمال ديگران حق طبيعى و خاصيت زندگى دسته جمعى است، چنانچه اين مطلب به طرز جالبى در حديثى كه سابقاً از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرديم، آمده است.
بنابراين، انجام اين فريضه نه تنها با آزادى‌هاى فردى مخالف نيست، بلكه وظيفه‌اى است كه افراد در مقابل يكديگر دارند.
***