اولًا: آيا بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده و وجود خارجى دارند يا بعداً در پرتو اعمال مردم ايجاد مى‌شوند؟
ثانياً: اگر آنها آفريده شده‌اند جاى آنها كجا است؟ (با توجه به اين كه قرآن مى‌گويد وسعت بهشت به اندازه آسمان‌ها و زمين است).
***
نكته‌ها:
١- آيا بهشت و دوزخ الآن موجودند؟
اكثر دانشمندان اسلامى معتقدند: اين دو هم اكنون وجود خارجى دارند و ظواهر آيات قرآن نيز اين نظر را تأييد مى‌كند، به عنوان نمونه:
الف- در آيه مورد بحث و در آيات فراوان ديگرى تعبير به أُعِدَّتْ: «مهيا شده» يا تعبيرات ديگرى از همين ماده، گاهى در مورد بهشت و گاهى درباره دوزخ، آمده است. «١»
از اين آيات استفاده مى‌شود بهشت و دوزخ هم اكنون آماده شده‌اند اگر چه بر اثر اعمال نيك و بد انسان‌ها توسعه مى‌يابند (دقت كنيد).
ب- در آيات مربوط به معراج در آيات ١٣ تا ١٥ سوره «و النجم» مى‌خوانيم: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى‌* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى‌* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى‌:
«بار ديگر پيامبر جبرئيل را نزد «سدرة المنتهى» در آنجا كه بهشت جاويدان قرار داشت مشاهده كرد».
اين تعبير گواه ديگرى بر وجود فعلى بهشت است.
ج- در سوره «تكاثر» آيات ٥، ٦ و ٧ مى‌فرمايد: كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقينِ* لَتَرَوُنَّ الْجَحيمَ* ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقينِ: