مى‌گردد، و همانند كسى كه شعله آتشى را نزديك خود ببيند، از آن فرار مى‌كند.
مسلّم است اساس تكليف و آزمايش پروردگار بر اين گونه مشاهده‌ها نيست، بلكه بر ايمان به غيب و مشاهده با چشم عقل و خرد است.
به همين دليل، در قرآن مجيد مى‌خوانيم: هنگامى كه نخستين نشانه‌هاى عذاب دنيا بر بعضى از اقوام پيشين آشكار مى‌گشت باب توبه بر روى آنها بسته مى‌شد، در سرگذشت فرعون مى‌خوانيم: حَتّى‌ اذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ انَّهُ لا الهَ الَّا الَّذِى آمَنَتْ بِهِ بَنُو اسْرائِيْلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِيْنَ* الآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِيْنَ: «تا آن زمان كه غرقاب دامن او را گرفت، صدا زد الآن ايمان آوردم كه معبودى جز معبود بنى اسرائيل نيست و من از تسليم شدگانم* اما به او گفته شد: الآن اين سخن را مى‌گوئى! و پيش از اين نافرمانى كرده و از مفسدان بودى! به همين دليل توبه تو پذيرفته نخواهد شد». «١»
از بعضى از آيات قرآن (مانند آيه ١٢ سوره «سجده») استفاده مى‌شود:
گناهكاران در قيامت با مشاهده عذاب الهى از كار خود پشيمان مى‌شوند، ولى پشيمانى آنها سودى نخواهد داشت. چنين كسانى درست مانند مجرمانى هستند كه وقتى چشمشان به چوبه دار افتاد و طناب دار را بر گلوى خود احساس كردند، از كار خود پشيمان مى‌شوند.
روشن است: اين پشيمانى نه فضيلت است، نه افتخار و نه تكامل، و به همين جهت چنان توبه‌اى بى اثر است.
البته اين آيه با رواياتى كه مى‌گويد: توبه تا آخرين نفس پذيرفته مى‌شود، «٢» هيچگونه منافاتى ندارد؛ زيرا منظور از آن روايات، لحظاتى است كه هنوز