است كه ممكن است از آن بشود.
***
نكته:
اسباب بخشودگى گناهان
نكته قابل توجه اين كه: آيه فوق، ارتباطى با مسأله توبه ندارد؛ زيرا توبه و بازگشت از گناه، همه گناهان، حتى شرك را مى‌شويد، بلكه منظور از آن امكان شمول عفو الهى نسبت به كسانى است كه توفيق توبه نيافته‌اند، يعنى قبل از آن كه از كرده‌هاى خود پشيمان شوند و يا بعد از پشيمانى و قبل از جبران اعمال بد خويش، از دنيا بروند.
توضيح اين كه:
از بسيارى از آيات قرآن مجيد استفاده مى‌شود: وسائل آمرزش و بخشودگى گناه متعدد است كه آنها را مى‌توان در پنج موضوع خلاصه كرد:
١- توبه و بازگشت به سوى خدا كه توأم با پشيمانى از گناهان گذشته و تصميم بر اجتناب از گناه در آينده و جبران عملى اعمال بد به وسيله اعمال نيك بوده باشد (آياتى كه بر اين معنى دلالت دارد فراوان است) از جمله آيه: وَ هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ: «او است كه توبه را از بندگان خود مى‌پذيرد و گناهان را مى‌بخشد». «١»
٢- كارهاى نيك فوق‌العاده‌اى كه سبب آمرزش اعمال زشت مى‌گردد، چنان كه مى‌فرمايد: انَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ: «كارهاى نيك آثار پاره‌اى از گناهان را از بين مى‌برد». «٢»
٣- شفاعت كه شرح آن در جلد اول تفسير «نمونه»، ذيل آيه ٤٨ سوره