زيرا اين حقوق از يكديگر جدا نيستند، و تنها اين آيه نيست كه در آن درباره بردگان توصيه شده، بلكه در آيات مختلف ديگر نيز در اين زمينه بحث شده است.
ضمناً اسلام برنامه دقيقى براى آزادى تدريجى بردگان تنظيم كرده، كه به «آزادى مطلق» آنها مى‌انجامد، و به خواست خدا در ذيل آيات مناسب، مشروحاً از آن سخن خواهيم گفت.
در پايان آيه هشدار مى‌دهد و مى‌گويد: «خداوند افراد متكبر و فخرفروش را دوست نمى‌دارد» «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً». «١»
به اين ترتيب، هر كس از فرمان خدا سرپيچى كند و به خاطر تكبر از رعايت حقوق خويشاوندان، پدر و مادر، يتيمان، مسكينان، ابن السبيل و دوستان، سرباز زند محبوب خدا و مورد لطف او نيست و آن كس كه مشمول لطف او نباشد، از هر خير و سعادتى محروم است.
گواه بر اين معنى، روايتى است كه در ذيل اين آيه وارد شده: يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌گويد: «در محضرش اين آيه را خواندم، پيامبر صلى الله عليه و آله زشتى تكبر و نتائج سوء آن را برشمرد به حدى كه من گريه كردم، فرمود: چرا گريه مى‌كنى؟
گفتم: من دوست دارم لباسم، جالب و زيبا باشد و مى‌ترسم با همين عمل جزء متكبران باشم.
فرمود: نه تو اهل بهشتى و اينها علامت تكبر نيست، تكبر آن است كه انسان در مقابل حق، خاضع نباشد و خود را بالاتر از مردم بداند و آنها را تحقير كند (و