مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٥١٣ - ٣ بحث سوم در لازم و ملزوم چند جعل قائليد؟

اول: به معنى «فعليت» است، مطلقا؛ خواه مقارن قوّه باشد يا نباشد. و صورت به اين معنى است كه بر عقول مجرّده، كه از قوّه و استعداد خالى‌اند، مقول مى‌شود؛ و به اين معنى است كه حكما، «عقل اوّل» را «صورة الصّور» مى‌گويند.

دويم: به معنى «امور ذهنيه» است؛ چنان كه حكما گويند: «الاشياء فى الذّهن صور و فى الخارج اعيان».

سيّم: به معنى «شكل» است؛ چنانكه [١] عامه ناس نيز بر اين معنى اطلاق مى‌كنند.

چهارم: به معنى «امتداد لا بشرط از تناهى و لا تناهى» است كه عبارت از «صورت جسم طبيعى» است.

پنجم: به معنى مبدأ آثار خاصه است در اجسام كه عبارت از «صورت نوعيّه» است.

ششم: فعليّتى است كه مقارن قوّه باشد. و اين سؤال به معنى اخير مربوط است.

بعضى از حكماى يونان، پيش از آن كه حكمت نضجى [٢] يابد، قائل بوده‌اند كه «ماده مقدّم بر صورت است؛ و همچنين جنس بر فصل؛ و ماهيت بر وجود». و حق اين است كه صورت بالذّات بر ماده مقدّم است؛ و ماده ممكن است كه بالزّمان بر صورت مقدّم باشد؛ چنانچه مواد در قوس [٣] صعود بر صور مقدّم‌اند.

از جناب حاجى سخنى مسموع نشد!

[٣]

ثالثا نواب شاهرخ ميرزا از آقا على سؤال نمود كه شما در لازم و ملزوم، چند جعل قائليد؟

گفت: يك جعل، كه اول به ملزوم متعلق باشد و به تبع ملزوم به لازم.

- بعد از جناب حاجى سؤال نموده كه شما چه مى‌فرمائيد؟

فرمودند: ما چهار جعل قائليم: جعل لازم و جعل ملزوم و جعل لزوم و جعل تلازم.

آقا على گفت: به همين اكتفا مى‌كنيد يا از پنج جعل و بيشتر هم مضايقه نداريد؟

[١]. چنانچه (س).

[٢]. نزجى (خ).

[٣]. قوى (س).