مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٤٥ - ١٢ - رساله مختصر وحدت وجود

برگزيديم. اين رساله تاكنون منتشر نشده است.

٣- وجه انتساب آن به آقا على به دو دليل ذيل است:

اولا در مجموعه‌اى آمده است كه اكثر رسائل آن قطعا يا اطمينانا متعلق به آقا على مدرس است.

ثانيا: رأى مختار آن با مختار آقا على در مسئله وحدت وجود در بدايع الحكم و تعليقات اسفار و ديگر آثار حكيم مؤسس سازگار است.

٤- اكثر رساله فارسى و عبارت آخر آن عربى است.

٥- سبك و سياق نگارش اين رساله مختصر به قوت ديگر مكتوبات آقا على نيست. يا مورد ويرايش مصنف واقع نشده و يا از تقريرات دروس اوست كه به قلم شاگردانش به رشته تحرير در آمده است. احتمال دوم را اقوى دانسته اين رساله را در زمره تقريرات آقا على به حساب آورديم. هر چند نام مقرر و تاريخ كتابت نيز نامشخص است.

٦- رساله در مقايسه مدعاى حكما در بحث وحدت وجود و قول صوفيه در اين باب پس از تقرير نظر آنهاست. به نظر حكما واجب الوجود همان وجود بشرط لا از تعينات است، حال آنكه به نظر صوفيه حقيقت وجود لا بشرط از تعين و لاتعين است. تقرير كلام صوفيه چنين است: وجود بلكه موجود يكى است. تكثرات توهم ماست، نه اينكه در واقع تكثرى باشد. اگر اين تعينات موهومه از او برداشته شود، همان خواهد بود، اين تكثرات همه مظاهر اوست. همه اشياء را به يك تجلى موجود نمود، لكن عدم ظهور به جهت عدم استعداد قوابل است.

آنچه نسبت به ملاصدرا داده شده اين است كه او ممكنات را از قبيل ظلّ و واجب الوجود را ذى ظل مى‌داند، ظل از خود وجود عليحده ندارد بلكه حيثيت ذاتش تبعيت و ارتباط به ذى ظل است. رساله بدون نتيجه گيرى به پايان مى‌رسد، ظاهرا رساله ناقص است. تفصيل بحث وحدت وجود را آقا على در بدايع الحكم تحت عنوان تنقيح كفر و ايمان آورده است.

٧- خلاصه نظر آقا على در باب وحدت وجود به اين قرار است: «آنچه به بعضى منسوبين به كشف و عرفان نسبت دهند كه حقيقت حق تعالى وجودى لا بشرط بود و سارى‌