نمى‌تواند عقل محض باشد، ٢٢- در حركت آسمان محرك مفارق لازم است، ٢٣- اثبات كثرت عقول، ٢٤- چگونگى تحريك اجرام فلكيه توسط عقول مجرد، ٢٥- كيفية صدور اشياء از مدبر اول، ٢٦- چگونگى تكوّن عناصر از عقل فعال، ٢٧- در عنايت و تدبير، ٢٨- مبدء تدبير كائنات ارضيه، ٢٩- نحوه تسلط شيطان بر باطن انسان با وسوسه، ٣٠- اشاره به آثار عنايت و حكمت و عدل خداوند.

اين تقريرات سومين رساله مجموعه خطى شماره ٥٥٨٨ كتابخانه مرحوم آيت الله مرعشى نجفى ورق ١٨ تا ٩٤ است. [١] تنها جايى كه در اين تقريرات از آقا على به عنوان استاد ياد شده حاشيه تعليقه ٤٦٢ است. در متن اين تقريرات به كرات از استاد سلّمه الله، استاد دام مجده، استاد شكر سعيه نقل شده كه ظاهرا مراد يكى از اساتيد آقا على از قبيل ملا آقاى قزوينى است. مواردى نيز از ملا على نورى، و ميرزا حسن نورى در تأييد يا نقد مطلب نقل كرده است. حواشى تقريرات ظاهرا از مقرّر است. موارد ناخواناى متن را با علامت (...) مشخص كرده‌ايم.

١٢- رساله مختصر وحدت وجود

١- نسخه منحصربه‌فرد خطى اين رساله مختصر ورق ١٤٢ و ١٤٣ مجموعه خطى شماره ٥٥٨٨ كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى قم (آخرين رساله مجموعه) است. نام كاتب و تاريخ كتابت آن نامشخص است.

٢- نام رساله در نسخه خطى تعيين نشده است. در ديگر آثار آقا على و مجموعه‌هاى كتابشناسى نيز از آن ياد نشده است. با توجه به مفاد آن، نام رساله وحدت وجود را برايش‌

[١]. سيد احمد حسينى در فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه عمومى آيت الله العظمى نجفى مرعشى ج ١٤ ص ٣٥٣ در معرفى اين اثر نوشته است: «حاشية المبدء و المعاد، حاشيه‌اى استدلالى است بر رساله المبدء و المعاد ملا صدرا شيرازى. اين حاشيه مفصل و با ردّ و ايراد بسيار و بعضى قطعه‌ها به فارسى نوشته شده و نسخه ناتمام است. اين دو حاشيه [حاشية الشواهد الربوبية و حاشية المبدء و المعاد] را روى جلد كاتب نسخه از تقريرات زنوزى معرفى كرده و بدين جهت از نوشته‌هاى ديگرى مى‌باشد.» لازم به ذكر است با توجه به از بين رفتن جلد نسخه در جريان مرمّت كتاب و استوارى متن حاشية الشواهد بخلاف حاشيه حاضر و غفلت از تذكر فهرست فوق، حاشية الشواهد را در جلد دوّم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس به عنوان «تعليقات الشواهد الربوبية» از آثار خامه آقا على به حساب آورديم.