مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٢٥ - تحليل مفاد رسالة فى احكام الوجود و الماهيه

در اين مسئله به زيباترين وجهى اين عبارت صدر المتألهين در اسفار «فرق بين كون الذات مصدوقا عليها لصدق مفهوم و كونها مصداقا لصدقه» را مورد تحليل قرار مى‌دهد.

مسئله ششم: حمل مفهوم بر ذات مصدوق عليها (و نه مصداق) ضرورى است، اما همواره اين ضرورت واحد نيست، آقا على سه نحوه مختلف ضرورت در اين حمل شناسايى كرده كه از ابتكارات وى شمرده مى‌شود.

مسئله هفتم: به تحليل فرق بين حمل امكان بر ماهيت به عنوان سلب اقتضاء و بين ساير سلوب ماهيت اختصاص دارد. توجه به دو قضيه «الماهية من حيث هى ليست الاهى» (تقديم حيثيت بر سلب) و قضيه «الماهية ليست من حيث هى الاهى» (تأخير حيثيت از سلب) در فهم دقيق معناى امكان كارساز است. آقا على با دفاع از رأى صدر المتألهين به ايرادهاى وارده بر وى پاسخ مى‌گويد و تصريح مى‌كند كه صحيح تقديم سلب بر حيثيت است. تحليل سه تفاوت ذيل در رساله به بهترين وجهى ارائه شده است:

اول: تفاوت بين ماهيت به مثابه مصداق صدق محمول، و ماهيت به مثابه عنوان و مصدوق عليها.

دوّم: تفاوت بين سلب المقيد و السلب المقيد

سوّم: تفاوت بين حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى‌

بنابراين امكان، از آن حيث كه در مرتبه ماهيت است از آن سلب مى‌شود، و از آن حيث كه در مرتبه متأخره از ماهيت است، براى ماهيت ثابت است و بين اين دو تنافى نيست، مهم اين است كه تفاوت اين دو مقام درك شود. مقايسه دوازده فصل اول اين رساله با بحث امكان در جلد اوّل اسفار و مقايسه آن با حواشى مختلف اسفار در اين موضع حاكى از برترى جدى علمى حكيم مؤسس بر ديگر حكيمان متعاليه است.

مسئله هشتم: حقيقت در فلسفه به سه معنى بكار مى‌رود: يك: فرد نفس الامرى و مصداق واقعى، دو: مصدر احكام و مبدء آثار مطلوبه، سه: به معنى ثابت. بر ماهيت من حيث هى حقيقت به هيچيك از معانى سه‌گانه‌اش صدق نمى‌كند. اطلاق حقيقت فقط شايسته وجود است و بس.

مسئله نهم: آنچه بر ماهيت به حمل شايع صناعى حمل مى‌شود بر يك منوال نيست،