مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى - زنوزى، على بن عبد الله - الصفحة ٢٤ - تحليل مفاد رسالة فى احكام الوجود و الماهيه

حكيم مؤسس بحثى نيست و مطمئنا مى‌توان آن را در زمره آثار حكيم مؤسس به حساب آورد. ضمنا اين رساله تاكنون منتشر نشده است و براى نخستين بار در اين مجموعه به زيور طبع آراسته مى‌شود.

تحليل مفاد رسالة فى احكام الوجود و الماهيه‌

مسئله اوّل: موجود در تحليل عقلى به وجود و ماهيه تجزيه مى‌شود، هر چند در واقع وجود و ماهيت متحدند و حكم هر يك بر ديگرى حمل مى‌شود، اين حمل به لحاظ فلسفى مجاز است و به لحاظ عرفى حقيقت.

مسئله دوّم: دو قضيه «فلان موجود فى السماء» و «فلان معدوم فى السماء» دو گونه قابل تحليل فلسفى است، يكى اين كه «فى السماء» قيد محمول باشد، و ديگرى اين كه ظرف و قيد نسبت حمليه باشد. نقيض اين دو قضيه در دو صورت فوق كاملا با هم متفاوت است، در يكى رفع وجود خاص است و در ديگرى رفع وجود مطلق.

مسئله سوّم: ارتفاع نقيضين مطلقا ممنوع نيست، چرا كه بين سلب المقيد و السلب المقيد تفاوت است. بنابراين رفع وجود مقيد به مرتبه مى‌بايد با توجه به ظرائف فوق تحصيل شود. ارتفاع نقيضين در يك مرتبه ممتنع است، اما در دو مرتبه هيچ دليلى بر امتناع آن در دست نيست. توجه به ابتكار صدر المتألهين در تفكيك مفاد حمل اولى از حمل شايع صناعى فهم ارتفاع نقيضين مجاز و ارتفاع نقيضين ممنوع را تسهيل مى‌كند، به عبارت ديگر ارتفاع نقيضين به حمل شايع ممنوع و به حمل اوّلى مجاز است.

مسئله چهارم: چگونه از يك سو امكان، ذاتى ماهيت قلمداد مى‌شود و از سوى ديگر گفته مى‌شود الماهيه من حيث هى ليست الاهى، يعنى حتى در آن امكان اخذ نشده است؟ آقا على با بيان سه معناى مختلف براى امكان، به تحليل رأى صدر المتألهين در فرق بين سلب تحصيلى و ايجاب عدولى در معناى امكان مى‌پردازد و در دنبال با بررسى نظر ملا على نورى، به بيان تفاوت بين لوازم ماهيت و لوازم وجود مى‌پردازد.

مسئله پنجم: به تفاوت ظريف بين اين كه بر ذاتى مفهومى صدق كند از يك سو، و بين اين كه ذاتى مصداق مفهومى قرار گيرد از سوى ديگر، اختصاص دارد، در حقيقت آقا على‌