فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٧٠
«لا» ى نفى جنس: ألا رجل نلتقيه فيرشدنا؟
إِلاّ
حرف معنا و مبنى بر سكون است و محلّى از اعراب ندارد:
١. حرف استثناء است و نشانۀ خارج كردن مستثنى از مستثنى منه. گفتهاند كه هرگاه مستثنى منه ذكر شود، حرف استثناء، عامل نصب است: قام القوم إلاّ زيدا؛ و هرگاه مستثنى منه حذف شود عامل نصب نيست:
ما قام الاّ زيد.
٢. حرف نفى است و مركّب از «ان» شرطيه - كه دو فعل را جزم مىدهد - و «لا» ى نفى غير عامل: إلاّ تدرس ترسب.
٣. حرف عطف است: (لِئَلاّ يَكُونَ لِلنّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ).
٤. حرف تفصيل به معناى «غير» است و نصب ما بعد آن به عنوان مستثنى امكان ندارد؛ زيرا مايۀ فساد معنا مىشود: لو كان معى دراهم إلاّ الدّرهم هذا لأعطيتها. إلاّ و كلمات پس از آن، به منزلۀ يك كلمه، اعراب نعت بودن براى متبوع خود مىگيرند و نمىتوانند بدل به شمار آيند.
أَلاَّ
حرف معنا و مبنى بر سكون است و محلّى از اعراب ندارد:
١. حرف تحضيض است و پس از آن فعل مضارع مىآيد: ألاّ تتوب.
٢. حرف تنديم است و پس از آن فعل ماضى مىآيد: ألاّ تبت.
٣. حرف نفى است: (١) مركّب از «أن» ناصبه و «لا» ى نافيه: أريد ألاّ تتراجع (٢) مركّب از «أنّ» مخفّفه و «لا» ى نفى جنس: أيقنت ألاّ مفرّ من الموت.
٤. حرف نهى است و مركّب از «أن» مفسّره و «لا» ى ناهيه: كتبت إليه ألاّ تبطىء.
الأُلاءِ
اسم موصول خاص و جمع مذكّر است، فقط براى عاقل به كار مىرود، در محلّ رفع، نصب و جرّ، مبنى بر كسره است: هم الألاء ذهبوا الى المنزل.
الأُلَى
اسم موصول خاص و جمع مذكّر است، فقط براى عاقل به كار مىرود، مبنى بر سكون و در محلّ رفع، نصب يا جرّ است: هم الألى ذهبوا الى المنزل.
إلاّ و اخوات آن
ادوات استثناء، اسم پس از خود را از حكم ماقبل خود خارج مىكنند: قام القوم إلاّ زيدا.
تعداد آنها شش كلمه است: إلاّ، حاشا، خلا، سوى، عدا، غير، و ملحقات آنها عبارتاند از:
بيد، لا سيّما، لا يكون، ليس. تنها حرف «إلاّ» - بنابر