٢. در اسم‌هاى انسان و حيوان، غالبا براى مذكّر يك لفظ و براى مؤنّث، لفظى ديگر مى‌آيد: رجل، إمرأة؛ أب، أمّ‌؛ بعل، زوجة؛ صهر، كنّة؛ ديك، دجاجة؛ ثور، بقرة. غالبا، اسم‌ها براى مؤنّث شدن، «تاء» مربوطه مى‌گيرند: نمر، نمرة؛ سليم، سليمة.

٣. برخى از اسم‌ها بدون هيچ ضابطه‌اى بر مؤنّث معنوى دلالت مى‌كنند: أرض، أرنب، إصبع، بئر، حجيم، حرب، دار، سنّ‌، ساق، شمس، ضبع، كأس، نار، ريح و تمام اسم‌هاى باد.

٤. برخى اسم‌ها هم بر مذكّر و هم بر مؤنّث دلالت مى‌كنند: إبط، حانوت، خمر، ذهب، سكّين، سلّم، سماء، طريق، عقرب، عنق، عنكبوت، فردوس، فرس، لسان.

مراعات لفظ و محلّ

مصدر مانند فعل خود عمل مى‌كند، فاعل را، بنابر اضافه، مجرور و مفعول به را منصوب مى‌سازد.

١. اگر فاعل، مضاف اليه باشد و پس از آن تابعى بيايد، جايز است كه تابع به جهت مراعات لفظ، مجرور و به جهت مراعات محلّ‌، مرفوع باشد: سرّني إنشاد أخيك الصّغير يا الصّغير.

٢. اگر مفعول، مضاف اليه باشد و پس از آن تابعى بيايد، جايز است كه تابع به جهت مراعات لفظ، مجرور و به سبب مراعات محلّ‌، منصوب شود: سرّني إنشاد الأشعار الرّقيقة يا الرّقيقة.

مرافيع

اسم‌هايى هستند كه به سبب درآمدن يكى از نواسخ بر سر جملۀ اسميه، رفع مى‌گيرند و عبارت‌اند از:

١. اسم «كان»، كه اصل آن مبتداست: كان البرد قارسا.

٢. اسم «كاد»، كه اصل آن مبتداست: كاد الفارس يضحك.

٣. اسم «ما»، كه اصل آن مبتداست: ما الكسل محمودا.

٤. خبر «انّ‌»، كه اصل آن خبر است: إنّ الطائر طليق.

٥. خبر «لا» ى نفى جنس، كه اصل آن خبر است: لا مصباح مكسور.

مرتبۀ حال و صاحب حال

حكم حال اين است كه پس از صاحب حال بيايد.

١. در سه مورد واجب است كه حال، پيش از صاحب حال بيايد: (١) هرگاه صاحب آن