اسم متصرّفى است كه بر حالت يا كارى بدون زمان دلالت مى‌كند و دربرگيرندۀ حروف فعل خود است؛ لفظا، تقديرا يا به صورت تعويض: علم علما، قاتل قتالا، وعد عدة.

١. انواع مصدر: (١) مصدر مجرّد يا اصلى:

جمع. (٢) مصدر مزيد: إجتماع. (٣) مصدر ميمى: مجمع. (٤) اسم مصدر: عطاء.

(٥) مصدر صناعى: جمعيّة. (٦) اسم مرّة:

جمعة. (٧) اسم نوع: جمعة. (٨) مصدر مؤوّل:

أن يجمع.

٢. مصدر مجرّد، اصل و ريشۀ مشتقات است و معناى آن به مشتقات نزديك است و با حروف اصلى آن‌ها مشابهت دارد.

٣. تمامى مصادر، قياسى‌اند؛ به جز مصدر ثلاثى مجرّد كه وزن‌هاى بسيار دارد و تنها با مراجعه به فرهنگ‌هاى زبان عربى به دست مى‌آيد.

مصدر اصلى

همان مصدر مجرّد است كه مصدر اصلى نيز ناميده مى‌شود و بر يك امر معنوى محض، بدون زمان و مكان، دلالت مى‌كند. مصدر دو قسم است؛ ثلاثى: شرب؛ رباعى: دحرجة.

مصدر صريح

مصدر بر حالتى يا كارى بدون زمان دلالت مى‌كند و دو نوع است:

١. مصدر صريح و شامل اين موارد است:

مصدر مجرّد، مصدر مزيد، مصدر ميمى، اسم مصدر، مصدر صناعى، اسم مرّة، اسم نوع.

٢. مصدر مؤوّل كه پس از اين حروف مصدرى مى‌آيد: همزه، أن، أنّ‌، كى، لو، ما.

مصدر صِناعى

لفظى است تبديل شده به اسم منسوبى كه «تاء» تأنيث دارد و پس از افزوده شدن «تاء» تأنيث، معناى مصدرى يافته است؛ در حالى كه پيش از اضافه شدن آن، معناى مصدرى نداشته است: إنسان، إنسانيّة؛ تقدّم، تقدّميّة.

١. اين نوع از مصدر قياسى، صيغه‌هاى ديگر، همچنين احكام نحوى ديگرى كه مخالف احكام عامّ اسم‌ها باشد، ندارد. اين مصدر، اسم جامد مؤوّل به مشتق است و صحيح است كه شبه جمله، متعلّق آن باشد.

همچنين اين مصدر مى‌تواند نعت يا حال واقع شود.

٢. مصدر صناعى از اين موارد ساخته مى‌شود: (١) اسم فاعل: جاهليّة. (٢) اسم مفعول: معذوريّة. (٣) أفعل تفضيل: أسبقيّة.

(٤) اسم جامد: رجوليّة. (٥) اسم علم:

عثمانيّة. (٦) مصدر: إسناديّة. (٧) مصدر ميمى: مصدريّة. (٨) و نيز مواردى كه از راه استقراء به دست مى‌آيد.

٣. شرط مصدر صناعى آن است كه موصوف لفظى يا تقديرى با آن ذكر نشود و اگر موصوفى با آن ذكر شود، اسم منسوب ناميده