٢. فعل جامد، تغيير شكل را نمى‌پذيرد و در همۀ زمان‌ها صرف نمى‌شود: نعم القوم قوما. فعل جامد بر يك معنا از معانى‌اى كه حروف براى آن وضع شده‌اند، دلالت مى‌كند، مثل نفى در «ليس» و ترجّى در «عسى».

بنابراين، سبب جامد بودن فعل جامد، شباهت آن به حرف است. جامد بودن فعل، دو نوع است: لازم، مانند افعال مدح و ذمّ‌؛ و عارض، مانند فعل تعجّبى كه هنگام كاربرد به معناى حرف است و جامد مى‌شود، ولى هنگامى كه براى تعجّب نباشد متصرّف است.

فعل جامد سه قسم است: (١) ملازم ماضى، كه عبارت‌اند از: افعال مدح و ذمّ‌: نعم، بئس، ساء، حبّذا؛ دو فعل تعجّب: ما أفعله، أفعل به؛ افعال استثناء: ما حاشا، ما خلا، ما عدا؛ از «اخوات كاد»: كرب؛ افعال رجاء؛ افعال شروع؛ از «اخوات كان»: ليس، مادام؛ و افعالى كه همواره جامدند: شدّ ما، طالما، قصرما، قلّما.

(٢) ملازم امر: تعلّم، تعال، هب، هلمّ‌. (٣) ملازم مضارع: يهبط.

فعل حاضر (حال)

فعل سه زمان دارد: گذشته، حال، آينده.

١. فعل ماضى در جملۀ انشائى براى زمان حال به كار مى‌رود: بعتك الدّار.

٢. فعل مضارع، همراه «لام» ابتداء، يا «ليس» و يا «ما» ى نافيه، براى زمان حال به كار مى‌رود: إنّ الاستاذ ليشرح الدّرس؛ لست أرضى عنك؛ ما أعطيك ما طلبت.