اسم اشاره براى مفرد مذكّر نزديك است و براى عاقل و غير عاقل به كار مى‌رود، مبنى بر سكون و بر حسب موقعيت خود در جمله، محلاّ مرفوع، منصوب يا مجرور است: جاء هذا الرّجل. رأيت هذا الرّجل. مررت بهذا الرّجل. پيش از آن، «هاى» تنبيهى قرار مى‌گيرد كه «الف» آن تلفّظ مى‌شود، ولى نوشته نمى‌شود.

ذاتُ

اسم متصرف جامد است و بر چيزى دلالت مى‌كند كه با حواس پنج‌گانه درك مى‌شود و شامل اسم جنس: امرأة؛ اسم علم: مصر و برخى از اسماء مكان و آلت: مسبعة، جرس است. آن را اسم عين، در برابر اسم معنا نيز ناميده‌اند.

ذاتَ مَساءٍ

ظرف زمان است: قدم ذات مساء. «ذات» مفعول فيه، منصوب به فتحه و مضاف، و «مساء»، مضاف اليه است.

ذا صَباحٍ

ظرف زمان است: جئت ذا صباح. «ذا» مفعول فيه، منصوب به «الف» و مضاف، و «صباح»، مضاف اليه است.

ذاكَ

اسم اشاره براى مفرد مذكّر متوسّط است و براى عاقل و غير عاقل به كار مى‌رود. مبنى بر فتحه و بر حسب موقعيت خود در جمله، محلاّ مرفوع، منصوب يا مجرور است: جاء ذاك الرّجل، رأيت ذاك الرّجل؛ مررت بذاك الرّجل. اين اسم، از اسم اشارۀ «ذا» و «كاف» خطاب، تركيب شد است.