فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی

فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٢٢٩

جملۀ «هو زيد»، محلاّ منصوب و خبر «كان» است.

ضمير متّصل

در آخر كلمه قرار مى‌گيرد و جزئى از آن است:

١. «تاء»، «نون»، «نا»، «واو»، «الف» و «ياء» مخاطب، در محلّ رفع است: فعلت، تفعلن، فعلنا، يفعلون، يفعلان، افعلى.

٢. «كاف» مخاطب، «نا»، «هاء» غايب و «ياء» متكلّم، محلاّ منصوب و مجرور است:

والدك، والدنا، والده، والدى.

٣. «هاء» غالبا مضموم است. اگر پيش از آن كسره يا «ياء» ساكن باشد، كسره مى‌گيرد:

عجبت من لطفه؛ و اگر پس از آن، «الف» بيايد، «هاء»، فتحه مى‌گيرد: ضربها.

٤. «ميم»، حرف جمع مذكّر و ساكن است.

اگر به ضمير نصب متصل شود، ضمّه مى‌گيرد و با اشباع ضمّه، «واو» توليد مى‌شود:

ضربتموهم.

٥. «ياء» متكلّم، در صورتى كه ما قبل آن «الف» يا «ياء» ساكن باشد، جايز است ساكن يا مفتوح شود: مولاى.

٦. «كاف»، حرف خطاب است و با مخاطب مذكّر، مفتوح و با مخاطب مؤنّث، مكسور مى‌شود و در غير اين دو، مضموم مى‌گردد:

والدك، والدك، والدكم.

٧. «إلى»، «لدى» و «على»، اگر به ضمير، متّصل شوند، «الف» آن‌ها به «ياء» تبديل مى‌گردد: إليك، لديكم، علينا.

ضمير مستتِر

ضمير به دو گونۀ بارز و مستتر تقسيم مى‌شود. ضمير مستتر، پس از فعل، در گفتار و نوشتار، پنهان مى‌ماند و دو قسم است:

١. مستتر وجوبى؛ آن‌جا كه اسم ظاهر نتواند جانشين ضمير شود، ضمير در تصريف فعل با «أنا»، «نحن» و «أنت»، مستتر است:

أكتب، گفته مى‌شود: فاعل آن ضمير مستتر وجوبى است و «أنا» در تقدير است.

٢. مستتر جوازى؛ آن‌جا كه اسم ظاهر بتواند جانشين ضمير شود، ضمير در تصريف فعل با «هو»، «هى»، مستتر است: در التّلميذ كتب گفته مى‌شود: فاعل آن، ضمير مستتر جوازى است و «هو» در تقدير است.

ضمير مقدَّر

ضمير مستترى است كه در اعراب فعل، مقدّر است. در ضمير مستتر چنين گفته مى‌شود:

١. ضمير، مستتر وجوبى است و «أنا»، «نحن» و يا «أنت» در تقدير است: أكتب، نكتب، تكتب.

٢. ضمير، مستتر جوازى است و «هو» يا «هى» در تقدير است: كتب، كتبت.

ضمير منعوت

حكم نعت آن است كه در اعراب، تعريف و تنكير، همواره تابع منعوت خود باشد.