٢. اگر مصدر از فعل متعدّى و فاعل آن مضاف اليه باشد، مضاف اليه را در محلّ رفع فاعل، لفظا مجرور مى‌كند و مفعول به را منصوب مى‌سازد: سرّنى انشاد أخيك الأشعار.

٣. اگر مفعول مصدر، مضاف اليه و فاعل آن، محذوف باشد، مصدر، مضاف اليه را در محلّ نصب مفعول به، لفظا مجرور مى‌كند.

حذف فاعل مصدر نيز جايز است: سرّنى انشاد الأشعار.

٤. اگر مفعول، مضاف اليه باشد و فاعل، پس از آن ذكر شده باشد، مضاف اليه را در محلّ نصب مفعول به، لفظا مجرور و فاعل را مرفوع مى‌كند: سرّنى انشاد الأشعار أخوك.

٥. اگر فاعل، مضاف اليه آن باشد و پس از آن فاعل، تابعى بيايد، مجرور كردن تابع براى مراعات لفظ، و مرفوع كردن آن براى مراعات محلّ‌، جايز است: سرّنى انشاد أخيك الصّغير - الصّغير.

٦. اگر مفعول، مضاف اليه آن باشد و پس از آن مفعول، تابعى بيايد، مجرور كردن تابع براى مراعات لفظ، و منصوب كردن آن براى مراعات محلّ‌، جايز است: سرّنى انشاد الأشعار الرّقيقة - الرّقيقة.

عمل مصدر - شروط ديگر

نحويان، شرطهاى ديگرى نيز براى عمل كردن مصدر ذكر كرده‌اند. مهم‌ترين آن شروط اين است كه مصدر بايد:

١. پيش از تمام شدن عمل خود، غير منعوت باشد، ازاين‌رو، گفته نمى‌شود:

ساءنى اكرامك الكثير عدوّ أخى.

٢. مفرد باشد. ازاين‌رو، گفته نمى‌شود:

مازادتك تجاربك الدّهر الاّ حنكة.

٣. ظاهر باشد. ازاين‌رو، گفته نمى‌شود:

سرورى بزيد مؤنس و هو بعمرو موحش.

٤. آن‌چه متعلّق به آن است بر آن مقدّم نشود و ميان مصدر و معمول آن، چيز ديگرى فاصله نيفكند. ازاين‌رو، گفته نمى‌شود: أعجبنى عمرا ضرب زيد. البته اگر معمول، ظرف باشد اين امر، جايز است: لا تأخذكم بها رأفة.

٥. گاهى مصدر تنوين‌دار يا همراه با «أل»، عمل مى‌كند: لولا خوف سطوتك لفعلنا، ضعيف النّكاية أعداءه. امّا مشهور اين است كه مصدر مضاف، عمل كند و عمل آن در غير اين مورد، ضعيف است و كاربرد آن شايسته نيست.

٦. اسم مصدر نيز، با همين شروط، عمل مصدر را انجام مى‌دهد: بعشرتك الكرام تعدّ منهم؛ يعنى: بمعاشرتك.

عمل نحوى

اثر نهادن در كلمه است و علامت اعراب از آن ناشى مى‌شود. اين علامت نيز معناى خاصّى را مانند فاعليّت، مفعوليّت و جز آن باز مى‌نمايد. عمل نحوى، اعراب ناميده مى‌شود.

١. عمل، دو عنصر اساسى عامل و معمول را مى‌طلبد: يعود الغائب؛ الطّقس جميل. در مثال نخست، عامل، فعل است و معمول، فاعل آن