فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٤١٤
نظريه دارند. برخى بر آناند كه قياسى، ضابطه و قانونى كلّى دارد كه همۀ افراد خود را دربر مىگيرد. برخى ديگر معتقدند كه آن ضابطه، بيشتر افراد خود، و نه تمام آنها را دربر مىگيرد، و اين نظريه درستتر است. مهمترين وزنهاى قياسى عبارتاند از:
١. تمامى مصدرها، به جز برخى از مصدرهاى ثلاثى مجرّد: زكام، زراعة.
٢. اسمهاى مشتق، مانند اسم فاعل و اسم مفعول: شاكر، مظلوم.
٣. جمع سالم: فلاّحون، مريمات.
٤. جمع مكسّر در اسمها و صفات: أعناق، كرماء.
٥. فعل ثلاثى مجرّد: كتب، جلس.
٦. فعل رباعى مجرّد: دحرج، زلزل.
وزن قياسى مصدر مجرّد
١. بر وزن فعل: (١) وزن فعالة بر حرفه دلالت مىكند: زراعه. (٢) وزن فعلان بر اضطراب دلالت مىكند: غليان. (٣) وزن فعال و فعيل بر صوت دلالت مىكنند: نعاب، طنين.
(٤) وزن فعلة بر رنگ دلالت مىكند: حمرة.
(٥) وزن فعال بر امتناع دلالت مىكند: نفار.
(٦) وزن فعال بر بيمارى دلالت مىكند: زكام.
(٧) وزن فعيل بر سير و سفر دلالت مىكند:
رحيل.
٢. بر وزن فعل، كه مصدر آن بر وزنهاى فعولة، فعالة و فعل مىآيد: سهولة، فصاحة، كرم.
٣. بر وزن فعل به معناى لازم، كه مصدر آن فعل است: فرح؛ و نيز بر وزن فعل به معناى لازم، كه مصدر آن فعول است: قعود.
٤. بر وزن فعل متعدّى، كه مصدر آن فعل است: كسب؛ مصدر وزن فعل متعدّى، فعل است: فهم.
٥. بر وزن فعل رباعى مجرد، كه مصدر آن فعللة است: وسوسة؛ نيز مصدر آن فعلال است: وسواس؛ مصدر دوم در صورتى كه مضاعف باشد قياسى است، وگرنه سماعى است: دحرج، دحرجة و دحراجا.
وزن قياسى مصدر مزيد
١. ثلاثى مزيد: (١) فعّل تفعيلا: قدّم تقديما؛ فعّل تفعلة: قدّم تقدمة؛ فعّأ تفعئة: هنّأ تهنئة؛ فعّى تفعية: سوّى تسوية. (٢) فاعل مفاعلة: جادل مجادلة؛ فاعل فعالا: جادل جدالا؛ ياعل مياعلة:
يا من ميامنة؛ فاعى مفاعاة: ناجى مناجاة.
(٣) أفعل إفعالا: أحسن إحسانا؛ أفال إفالة: أدار إدارة (٤) تفعّل تفعّلا: تقدّم تقدّما؛ تفعّى تفعّيا:
تأنّى تأنّيا (٥) تفاعل تفاعلا: تشارك تشاركا؛ تفاعى تفاعيا: تغاضى تغاضيا (٦) افتعل افتعالا: اجتمع اجتماعا؛ افتعل افتيالا: امتاز امتيازا؛ افتعى افتعاء: اقتدى اقتداء (٧) انفعل انفعالا: انطلق انطلاقا؛ انفال انفيالا: انقاد انقيادا؛ انفعى انفعاء: انطوى انطواء (٨) افعلّ افعلالا:
احمرّ احمرارا؛ (٩) استفعل استفعالا: استخرج