فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی

(١)

٥ ص

(٢)

فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٤٢٤

همزۀ تسويه

بر سر جمله‌اى درمى‌آيد كه جانشينى مصدر به جاى آن صحيح است. همچنين پس از آن حرف «أم» و پيش از آن هم كلمات:

«سواء»، «ما أبالى»، «ما ادرى» و «يا ليت شعرى» مى‌آيد: سواء علىّ أدرست أم لم تدرس.

ما أبالي أقمت أم قعدت.

همزۀ زايد

همزه‌اى است كه به عنوان علامت تأنيث، به آخر اسم اضافه مى‌شود: سمراء، علياء، و پس از «الف» ممدود مى‌آيد.

همزۀ سماعى

تلفّظ يا عدم تلفّظ آن بستگى به شنيدن از اهل زبان دارد.

١. همزۀ قطع در اين موارد، سماعى است:

(١) در مصدر ثلاثى: أكل. (٢) در فعل ماضى ثلاثى: أكل.

٢. همزۀ وصل در اين موارد، سماعى است: (١) در ده اسم: إبن، إبنة، أبنم. إثنان، إثنتان، إست، إسم، امرؤ، امرأة، ايم، أيمن. (٢) در حرف: فقط ال تعريف.

همزۀ قطع

قطع بر ثبوت لفظى همزه، دلالت مى‌كند.

همزۀ قطع در هر جاى كلام، تلفّظ مى‌شود و روى حرف نوشته مى‌شود، مگر زمانى كه مكسور و در اول كلمه باشد: أكرم، إكرام.

همزۀ قياسى

تلفّظ يا عدم تلفّظ آن داراى ضابطۀ كلّى است.

١. همزه قطع در اين موارد قياسى است:

(١) در مضارع ثلاثى: أفعل. (٢) در مصدر رباعى: إدراج. (٣) در ماضى رباعى: أدرج.

(٤) در مضارع رباعى: أدرج. (٥) در امر رباعى:

أدرج. (٦) در مضارع خماسى: أبتسم. (٧) در مضارع سداسى (شش حرفى): أستخرج.

٢. همزۀ وصل در اين موارد، قياسى است:

(١) در امر ثلاثى: إفعل. (٢) در مصدر خماسى: ابتسام. (٣) در ماضى خماسى:

إبتسم. (٤) در امر خماسى: إبتسم. (٥) در مصدر سداسى: إستخراج. (٦) در ماضى سداسى: إستخرج. (٧) در امر سداسى:

إستخرخ.

همزۀ مقلوب

١. در صورتى كه همزۀ ساكنى پس از همزۀ متحرّك واقع شود، به حرف مدّ تبديل مى‌شود: أأمن، آمن.

٢. در صورتى كه همزۀ مفتوح، پس از همزۀ متحرّك قرار گيرد به «واو» تبديل مى‌شود:

أ أادم، أوادم.

٣. همزۀ متحرك آخر كلمه، اگر پس از «واو» يا «ياء» ساكن باشد، به «واو» يا «ياء»، تبديل مى‌شود: ضوء، ضوّ، نبىء، نبىّ‌.