فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٣٥٦
و غير موجب، واجب است: قام القوم إلاّ زيدا.
٢. نصب مستثنى در استثناء متّصل غير موجب، جايز است: ما قام القوم الاّ زيدا.
٣. نصب مستثنى در استثناء غير مفرّغ، ممكن است: لا رجل فى الدّار الاّ زيدا.
٤. اعراب مستثنى در استثناء مفرّغ، بر اساس عامل قبل از «الاّ» است، مانند اينكه «الاّ» وجود نداشته باشد: ما قام إلاّ زيد؛ «زيد» فاعل است.
^ دربارۀ نصبدهندۀ مستثنى نظرهاى مختلف وجود دارد. بهتر است كه به اين اختلاف توجه نشود و به اين اكتفا گردد كه مستثنى، بنابر استثناء، منصوب است.
مستثنى منه
اسمى است كه شامل مجموعۀ پيش از حرف استثناء است و مستثنى از آن خارج مىشود: قام القوم إلاّ زيدا؛ «القوم»، مستثنى منه است. مستثنى منه، يا مذكور است يا محذوف.
مستثنى منه محذوف
در مقابل استثناء تامّ كه مستثنى منه آن مذكور است، قرار دارد: ما قام... الاّ زيد. اگر مستثنى منه محذوف باشد، «الاّ» عامل نخواهد بود.
مستثنى منه مذكور
استثناء تامّ است: قام القوم إلاّ زيدا. اگر مستثنى منه مذكور باشد، «الاّ» عامل نصب است.
مستغاث
روش استغاثه يكى از روشهاى نداست.
تحقق استغاثه نياز به سه ركن اساسى دارد:
حرف نداى «يا»، كه حذف آن جايز نيست.
مستغاث، كسى كه از او يارى و مساعدت خواسته مىشود؛ و حذف آن جايز نيست.
مستغاث له، كسى كه براى پيروزى او يا غلبه بر او يارى خواسته مىشود؛ و حذف آن جايز است: يا لزيد لسمير؛ «زيد»، مستغاث و تابع اين احكام است:
١. معمولا پيش از آن «لام» جرّ مبنى بر فتح مىآيد. در اينجا، لفظا مجرور به «لام» و محلاّ منصوب به فعل محذوف مناداست.
٢. اگر «لام» مفتوح حذف شود، جايز است كه مستغاث به «الف» ختم شود: يا قوما للمظلومين؛ يا به حال خود باقى بماند و مانند منادا با آن عمل شود: يا قوم للغريق.
مستغاث له
كسى است كه براى پيروزى او يا غلبه بر او يارى خواسته مىشود، و حذف آن جايز است:
يا لزيد لسمير؛ «سمير»؛ مستغاث له است و اين احكام را دارد:
١. مستغاث له بايد از مستغاث مجرور به لام جرّ، مؤخّر باشد: (١) «لام» جرّ، مكسور و