(٢) مفعول، محصور باشد: ما أفسدت الدّيم الاّ بلادنا. (٣) فاعل، ضمير متّصل باشد: جنينا الثّمر. (٤) گاهى نيز فاعل محصور، مقدّم مى‌شود: ما عاب الاّ لئيم فعل ذي كرم.

٢. موارد تقدّم مفعول بر فاعل: (١) هرگاه مفعول، ضمير متّصل و فاعل، اسم ظاهر باشد:

أفادني كلامك. (٢) فاعل محصور باشد: ما هذّب النّاس الاّ الدّين القويم. (٣) ضمير مفعول، به فاعل، متّصل باشد: إبتلى أيّوب ربّه. (٤) در صورت وجود قرينۀ معنوى، تقديم مفعول جايز است: فهم المعنى موسى. (٥) در صورت قرينۀ لفظى نيز تقديم آن جايز است: ضرب أخاك الامير.

٣. موارد تقدّم مفعول بر فعل و فاعل:

(١) هرگاه مفعول، صدر كلام باشد: من رأيت - أنت‌؟ (٢) هرگاه فعل آن در جواب «امّا» و پس از «فاء» جزاء باشد: (فَأَمَّا اَلْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ) - أنت.

(٣) مفعول، ضمير منفصل باشد: (إِيّاكَ نَعْبُدُ) - نحن.

مرتبۀ مبتدا و خبر

اصل در مبتدا تقدّم آن است؛ زيرا حكم بر آن واقع مى‌شود و اصل در خبر اين است كه پس از مبتدا بيايد؛ زيرا با آن حكمى داده مى‌شود. تقديم مبتدا در اين موارد، واجب است:

١. هرگاه مبتدا كلمه‌اى باشد كه بايد در آغاز جمله بيايد و همراه اين موارد باشد:

(١) «ما» ى تعجّب: ما أحسن الصّدق. (٢) كم خبريه: كم عبيد فى بيت اللّه. (٣) اسم‌هاى شرط: من يكسل يخسر. (٤) اسم‌هاى استفهام:

من في الدار؟

٢. هرگاه مبتدا اضافه شده باشد به:

(١) اسم‌هاى شرط: غلام من تضربه أضربه.

(٢) اسم‌هاى استفهام: غلام من في الدار؟

٣. همراه يا شبيه به كلمات صدارت طلب باشد: للموت فى رضا اللّه خير من الحياة بدونه؛ الّذي يدلّني على مطلوبي فله درهم.

٤. هرگاه مبتدا و خبر مساوى باشند: أخوك سندي.

٥. هرگاه خبر: (١) محصور به «الاّ» يا «انّما» باشد: ما الكسلان الاّ خاسر. (٢) جمله‌اى باشد كه بر طلب دلالت كند: الدّرهم أنفقه.

(٣) فعلى باشد كه ضمير مبتدا را رفع دهد:

الحاكم أنصف فى حكمه.

مرتبۀ مفعول اوّل و مفعول دوم

برخى از فعل‌هاى متعدّى، دو مفعول را نصب مى‌دهند كه اصل آن دو مبتدا و خبر