فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ٣٠
اسم استثناء
اسمى است كه اسم پس از خود را از حكم ما قبل خود، خارج مىكند. اسمهاى استثناء را «اخوات إلاّ» ناميدهاند و تعداد آنها چهار اسم است: بيد، سوى، غير، لا سيّما.
اسم استفهام
اسم غير متصرّفى است كه با آن، دربارۀ چيزى يا امرى پرسيده مىشود. همۀ اسمهاى استفهام در جمله، صدارتطلب هستند و تعداد آنها نه اسم است: أنّى، أين، أيّان، أىّ، كم، كيف، متى، من و من ذا، ما و ماذا.
اسم اشاره
اسم غير متصرّفى است كه با اشارۀ حسّى بر شخص، حيوان، چيزى يا مكانى دلالت مىكند: هذا الرّجل؛ اسمى كه پس از اسم اشاره مىآيد، اگر با «أل» همراه باشد، بدل است.
١. اسم اشاره به سه نوع تقسيم مىشود:
نزديك، متوسّط، و دور.
٢. بر مذكّر يا مؤنّث، مفرد و مثنّى يا جمع، دلالت مىكند.
٣. در مفرد و جمع، مبنى بر حركت است: (١) در محلّ رفع فاعل، مبنى بر كسر است: ذهب هؤلاء. (٢) مبتدا و مبنى بر سكون است: هذا رجل صغير.
٤. در مثنّى، مبنى بر حرف است: (١) در محلّ رفع فاعل، مبنى بر «الف» است: جاء هذان الرّجلان. (٢) در محلّ نصب مفعول به، مبنى بر «ياء» است: رأيت هذين الرّجلين. (٣) در محلّ جرّى كه مجرور به حرف جرّ باشد، مبنى بر «ياء» است: مررت بهذين الرّجلين.
اسم اشارۀ بعيد (دور)
١. در محلّ رفع: ذلك، ذانّك، أولالك، تلك، تانّك، أولالك.
٢. در محلّ نصب و جرّ: ذلك، ذينّك، أولالك، تلك، تينّك، أولالك.
اسم اشارۀ قريب (نزديك)
١. در محلّ رفع: هذا، هذان، هؤلاء، هذه، هاتان، هؤلاء.
٢. در محلّ نصب و جرّ: هذا، هذين، هؤلاء، هذه، هاتين، هؤلاء.
٣. در اشاره به مؤنّث نزديك، اشاره با: تا، ذي، تي، ته، جايز است.
اسم اشارۀ متوسّط
١. در محلّ رفع: ذاك، ذانك، أولئك، تينك، تانك، أولئك.
٢. در محلّ نصب و جرّ: ذاك، ذينك، أولئك، تيك، تينك، أولئك.
اسم اشارۀ مكان
براى مكان نزديك: هنا؛ براى متوسّط:
هناك؛ براى دور: هنالك، ثمّ، ثمّة. اين اسمهاى اشاره، معناى ظرفى دارند: فثمّة وجه اللّه يا