٣. ادوات جازم دو فعل، هرگاه پس از آن‌ها «ما» ى زايد بيايد، دو نوع‌اند: (١) فقط به همراه «ما» ى زايد، مجزوم مى‌كنند و عبارت‌اند از: حيثما، إذما، كيفما. (٢) بودن و نبودن «ما» ى زايد در آن‌ها، هر دو، جايز است و عبارت‌اند از: إن، أىّ‌، أيّان، أين. (٣) به ساير ادوات جزم، «ما» ى زايد اضافه نمى‌شود.

٤. علائم جزم عبارت‌اند از: (١) سكون در آخر فعل، به جز افعال پنج‌گانه: لم يفعل.

(٢) حذف «نون» در افعال پنج‌گانه: لم يفعلوا.

(٣) حذف حرف علّه در افعال معتلّ اللام: لم يعط.

فعل مجهول

فعل متعدّى دو قسم است: فاعل آن معلوم، و يا مجهول است. فعل معلوم آن است كه فاعل با آن ذكر شود. فعل مجهول آن است كه فاعلش حذف شود و مفعول به، به جاى آن بنشيند:

برى القلم.

١. فعل مجهول به فعل متعدّى اختصاص دارد، و فعل يا ذاتا متعدّى است و يا با حرف جرّ: مرّ بزيد. فعل مجهول از فعل لازم نمى‌آيد؛ زيرا فعل لازم مفعولى ندارد تا فعل به آن اسناد داده شود. فعل امر مجهول نيز وجود ندارد؛ بلكه تنها ماضى و مضارع، مجهول مى‌شوند.

٢. فعل مجهول از متعدّى معلوم بنا مى‌شود: (١) اگر از فعل ماضى ساخته شود، ما قبل آخر آن را مكسور و همۀ حروف متحرك پيش از آن را مضموم مى‌كنند: تعلّم تعلّم.

(٢) اگر از فعل مضارع ساخته شود، ماقبل آخر آن مفتوح و حرف مضارعه نيز مضموم مى‌شود: يتعلّم يتعلّم. (٣) هنگامى كه ماقبل آخر ماضى، «الف» باشد، در فعل مجهول، قلب به «ياء» مى‌شود، و ما قبل آن نيز مكسور مى‌گردد: صام صيم. (٤) اگر فعل، اجوف باشد، اعلال به وجود مى‌آيد و ماقبل آخر آن تبديل به «الف» مى‌شود: يعيد يعاد؛ در يعوجّ يعوجّ اعلال و قلب صورت نمى‌گيرد.

٣. افعالى كه فقط به صورت مجهول