فعل به دو قسم متصرّف و جامد تقسيم مى‌گردد. تغيير شكل در فعل متصرّف، بستگى به نوع ضمير اسناد داده شده به آن و زمان فعل دارد: هو ضرب، هما ضربا... فعل متصرّف دو نوع است:

١. متصرف تامّ‌؛ فعلى است كه داراى ماضى، مضارع، امر و اسماء مشتق - اسم فاعل، اسم مفعول و... - است و شامل همۀ افعال - به جز اندكى از آن‌ها - مى‌شود.

٢. متصرف ناقص يا غير تامّ‌؛ از آن فقط ماضى و مضارع مى‌آيد: ما انفكّ‌، ما زال. و از «اخوات كان» است.

^ فعل جامد، تغيير شكل نمى‌پذيرد و در همۀ زمان‌ها صرف نمى‌شود.

فعل متعدّى

فعل متعدّى براى تكميل معناى خود از فاعل خود تجاوز مى‌كند و مفعول به را منصوب مى‌سازد: كتب التّلميذ رسالة. و دو نوع است: يا بى‌واسطه به مفعول خود مى‌پيوندد و يا با روش‌هاى متعدّى كردن به آن مى‌رسد.

١. فعل لازم، اين‌گونه متعدّى مى‌شود:

(١) با آوردن همزۀ تعديه در ابتداى آن: أحضر الطّبيب الدّواء. (٢) با مضاعف كردن عين الفعل آن: كرّم الملك الأبطال. (٣) با حرف جرّ: رغب الولد فى العلم. (٤) با ظرف: جلس الرّجل تحت الشّجرة.

٢. فعل متعدّى اگر براى مطاوعه ساخته شده باشد، لازم مى‌شود: جمّعته فاجتمع. اوزان مطاوعه به معناى فعل مجهول دلالت مى‌كند:

اجتمع به معناى جمع است.

٣. همۀ راه‌هاى متعدّى كردن، بر هر فعلى مطابقت نمى‌كند. ازاين‌رو، گفته نمى‌شود:

جلست بزيد. گرد آمدن همۀ اين راه‌ها در يك فعل، بسيار اندك است: أرجعته و رجعت به.

فعل متعدّى، ضمير (ه) را مى‌پذيرد: حرمه، راقه، ظنّه، جعله، وعده، أعطاه...

فعل متعدّى دو مفعولى

برخى از افعال متعدى دو مفعول را منصوب مى‌كنند كه اصل آن دو مبتدا و خبر نيست.

١. اين افعال بيش‌تر به كار رفته‌اند: أسكن، أطعم، أعطى، رزق، زوّد، سقى، كسا: كسا أخوك الفقير ثوبا. افعال متعدّى دو مفعولى فراوان‌اند و برشمردن آن‌ها دشوار است. مشهورترين آن‌ها عبارت‌اند از: استصنع، أنسى، أنشد، جزى، حبّب.

٢. مجموعه‌اى از فعل‌ها دو مفعول را منصوب مى‌كنند، ولى به جاى مفعول دوم آن‌ها مى‌توان جار و مجرور قرار داد:

(١) اختار: (اِخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً) - من