١. اگر فعل بر اين موارد دلالت كند، فعل لازم است: (١) بر غريزه يا مانند آن: شجع، حسن. (٢) بر هيأت و شكل: طال، قصر. (٣) بر رنگ، عيب يا زينت: زرق، عور، غير. (٤) بر نظافت يا پليدى: طهر، قذر. (٥) بر خالى بودن و پر بودن: فرغ، شبع. (٦) و بر عواض طبيعى:

غضب، مرض.

٢. هرگاه فعل به اين وزن‌ها بيايد، فعل لازم است: انفعل، انهدم؛ تفعلل، ترقرق؛ افعلّ‌، احمرّ؛ افعللّ‌، اطمأنّ‌؛ افعنلل، احرنجم؛ افعالّ‌، احمارّ.

٣. امّا ساير اوزان: (١) برخى از آن‌ها غالبا متعدّى‌اند: فعّل، كرّم؛ أفعل، أكرم؛ فاعل، قاتل؛ استفعل، استكتب. (٢) و برخى، غالبا لازم‌اند:

تفعّل، تقبّل؛ تفاعل، تكاتب؛ افتعل، افتتح.

٤. فعل لازم، ضمير (ه) قبول نمى‌كند. از اين‌رو، گفته نمى‌شود: أحتاجه؛ بلكه گفته مى‌شود: أحتاج إليه، ردّ عليه، جاء به، غفل عنه، رغب فيه، دنا منه.

٥. فعل «سفح»، گاهى لازم و گاهى متعدّى به كار مى‌رود: سفح الدّم؛ سفحت الدّم.

فَعْلَلَةً

وزن قياسى براى مصدر رباعى مجرّد است و فعل ماضى مجرّد آن، «فعلل» است:

وسوس وسوسة، دحرج دحرجة.

فَعلَلِلٌ

وزن سماعى براى صيغۀ اسم معرب خماسى مجرّد است: جحمرش.

فعل ماضى - زمان

فعل، سه زمان دارد: گذشته، حال و آينده.

١. فعل ماضى تقسيم مى‌شود به: (١) كامل؛ بر كارى دلالت مى‌كند كه تمام شده و ارتباطى به كار ديگر ندارد: برئ المريض.

(٢) سابق؛ بر كارى دلالت مى‌كند كه پس از كار تمام شده‌اى انجام گرفته باشد: علت الصّيحة بعد أن لفظ المريض روحه. (٣) أكمل، بر كارى دلالت مى‌كند كه در زمان غير معيّن و نيز پيش از كار ديگرى انجام شده باشد: كنت قد كتبت الرسالة. (٤) ناقص؛ بر كارى دلالت مى‌كند كه به همراه كار ديگرى انجام شده باشد: كنت أكتب لمّا دخل.

٢. فعل مضارع پس از «لم» و «لمّا» ى جازم، به زمان ماضى تبديل مى‌شود: زرتك و لم تكن فى البيت؛ قطفت الثّمرة و لمّا تنضج؛ و نيز غالبا پس از «لو» شرطيه، به زمان ماضى تبديل مى‌شود: لو ينتبهون الى الشّرح لاستفادوا.