٢. در فعل، شرط شده است كه: (١) مقدّم باشد؛ زيرا اگر مؤخّر باشد، اسم را مبتدا قرار مى‌دهد، نه فاعل. (٢) تامّ باشد؛ زيرا مرفوع افعال ناقصه، اسم ناميده مى‌شود و نه فاعل.

(٣) معلوم باشد؛ زيرا مرفوع پس از فعل مجهول، نايب فاعل ناميده مى‌شود. (٤) مسند باشد؛ زيرا فاعل در عمدۀ جمله، مسند اليه است.

فاعل افعال مدح و ذمّ

١. فاعل «نعم»، «بئس» و «ساء»، سه وجه دارد: (١) معرفه به «أل» است: نعم الوالد الشّفيق. بئس الولد العاقّ‌. (٢) مضاف به معرفه به «أل» است: نعم رجل الحرب خالد. (٣) اضافه شده به مضاف به معرفه به «أل» است: بئس مهمل أمر اللّغة سمير.

٢. «حبّذا»، فعل مدح و مركّب از «حبّ‌» - فعل ماضى - و «ذا» - اسم اشاره - است:

(١) جايز است پس از «حبّذا» نكرۀ منصوب، بنابر تمييز بودن، قرار گيرد: حبّذا (هو) رجلا زيد.

(٢) جايز است پس از مخصوص، نكرۀ منصوب، بنابر حال بودن، قرار گيرد: حبّذا (هو) أخوك شاعرا. (٣) اگر «لا» ى نافيه بر «حبذا» مقدّم شود، «حبّذا» تبديل به ذمّ مى‌گردد:

لا حبّذا المتكبّر.

فاعل - انواع آن

فاعل سه نوع است: صريح، مضمر و مؤوّل به صريح. عامل فاعل نيز صريح يا شبه صريح است.

١. اسم صريح معرب: غضب المعلّم. عامل آن صريح است.

٢. اسم صريح مبنى: ترك من نحبّ‌. عامل آن صريح است.

٣. ضمير بارز: أمرت. عامل آن صريح است.

٤. ضمير مستتر: مرض - هو - عامل آن صريح است.

٥. مؤوّل به صريح: بلغنى أنّك نجحت - «نجاحك»؛ عامل آن صريح است.

٦. اسم صريح معرب: المدرسة ناجحة تلامذتها. عامل آن اسم فاعل و شبه صريح است.

٧. اسم صريح معرب: هيهات يوسف. عامل آن اسم فعل و شبه صريح است.

^ گاهى فاعل به سبب اضافه شدن به مصدر، در محلّ رفع، لفظا مجرور مى‌شود: