٤. افعالى كه بيش از يك مفعول به دارند سه قسم‌اند: (١) افعالى كه دو مفعول را منصوب مى‌كنند كه اصل آن دو مبتدا و خبر است: ظننت العلم مفيدا. (٢) افعالى كه دو مفعول را منصوب مى‌كنند كه اصل آن دو مبتدا و خبر نيست: كسا أخوك الفقير ثوبا. (٣) افعالى كه سه مفعول را منصوب مى‌كنند و اصل دو مفعول آن‌ها مبتدا و خبر است: أرى العالم النّاس السّفر سهلا.

عامل‌هاى تنازع

حكم دو عامل اين است كه هر دو، فعل متصرّف باشند، و يا دو اسم باشند كه در تصريف، شبيه آن دو فعل‌اند.

١. دو عامل متّفق در طلب معمول: قام و قعد أخواك؛ متنازع فيه [معمول] فاعل است.

نبّهت و نصحت زيدا؛ متنازع فيه، مفعول به است. استنرت و ارتشدت بعلمك؛ متنازع فيه، اسم مجرور است.

٢. دو عامل مختلف در طلب معمول:

هجوت و مدحنى سمير؛ متنازع فيه، فاعل است.

هجو و مدحت الشّاعرين؛ متنازع فيه، مفعول به است.

٣. دو عامل عمل‌كننده در ضمير: إنّما تاجر و نجح هو؛ متنازع فيه، فاعل است. ما أحببت و عاشرت إلاّ إيّاك؛ متنازع فيه، مفعول به است. ما تعزّزت و تمتّعت إلاّ بك؛ متنازع فيه، مجرور است.

٤. دو عامل شبيه فعل: أو متقن و حاذق أخوك مهنته؛ متنازع فيه، فاعل است.

عامل‌هاى تنازع - احكام ديگر

١. اگر معمول بر دو عامل مقدّم شود، يا ميان آن‌ها قرار گيرد، بنابه قول صحيح‌تر، تنازعى در كار نيست: زيدا أضفت و أكرمت.

٢. هنگامى كه حذف، موجب خطا و اشتباه شود، ذكر مجرور واجب است: ملت إليه و مال عنّى زيد.

٣. گفته نمى‌شود: سألتهما و أجابنى أخواك.

يا سلّمت عليهم و سلّم علىّ إخوتك.

٤. بين دو فعل تعجّب نيز تنازع واقع مى‌شود؛ گرچه اين دو غير متصرف‌اند: ما أجمل و أبدع منظر الأفلاك.

عامَّه

١. تابع و از الفاظ تأكيد معنوى براى شمول است. هم مجموع و هم مفردى را كه داراى اجزاست تأكيد مى‌كند و به ضمير مؤكّد اضافه مى‌شود: حضرت الفرقة عامّتها، و الفرقتان عامّتهما، و الفرق عامّتهنّ‌.

٢. اسم علم جنسى دائم الاضافه است و هنگامى كه به اسم ظاهر اضافه شود، بر حسب موقعيّتش در جمله، معرب است: رأيت عامّة النّاس.

٣. مضاف قرار دادن آن در نيّت جايز است