حركت كسره مى‌گيرد و سبب پايين آمدن لب‌ها در تلفظ حروف با آن مى‌شود. خفض در لغت، ضدّ رفع است و در اصطلاح علم نحو، همان جرّ است؛ يعنى كشيدن اسم به سوى توضيح معنا و زيبا ساختن كلام.

خَلا

لفظى است به معناى استثناء.

١. فعل ماضى جامد است و مفعول به را منصوب مى‌سازد: نجح الطّلاب خلا زيدا.

٢. حرف جرّ است و اسم ظاهر و ضمير را مجرور مى‌سازد: نجح الطّلاب خلا زيد.

٣. حرف استثناء است و براى تنزيه مستثنى از مشاركت با مستثنى منه به كار مى‌رود: تمرّد الجنود خلا القائد.

٤. اگر پيش از آن «ما» ى مصدرى قرار گيرد، فعل محسوب مى‌شود و ما بعد خود را منصوب مى‌سازد: أحبّ الأدباء ما خلا الخدّاع.

خلافاً

١. حال است: أقول ذلك خلافا. علامت نصب آن فتحه است.

٢. مفعول مطلق است: خالفه خلافا عميقا.

علامت نصب آن فتحه است.

خَلْفَ

اسم دائم الاضافه و ظرف مكان است و به جهات شش‌گانه ملحق مى‌شود.

١. اگر مضاف باشد، معرب، مفعول فيه و منصوب است الطّريق خلف البيت. هم‌چنين است اگر از نظر لفظ و معنا مضاف نباشد:

وجدته خلفا.

٢. اگر از نظر لفظ - و نه معنا - مضاف نباشد، مبنى بر ضمّه و محلاّ منصوب است:

اختفى من خلف.

خُماسى

صيغۀ كلمه‌اى است كه از پنج حرف اصلى تشكيل شده و عبارت است از:

١. حرف خماسى: لكنّ‌، حرف معناست و براى استدراك به كار مى‌رود.

٢. اسم خماسى مجرّد، كه چهار وزن دارد:

فعلّل، سفرجل، فعلّل، قذعمل؛ فعللّ‌، زنجفر؛ فعلل، جحمرش.

خَمْس

اسم عدد اصلى، مفرد و معرب است.

١. با معدود مذكّر، «تا» به آن اضافه مى‌شود با معدود مؤنّث، بدون «تاء» مى‌آيد : خمسة رجال، و خمس فتيات.

٢. معدود آن، جمع و مجرور به اضافه است.

خَمْسَةُ آلافٍ

اسم عدد اصلى، مفرد و معرب است.

١. جزء نخستين آن همواره مؤنث و جزء