فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی - دحداح، انطوان - الصفحة ١٢٨
نفسا؛ يعنى طابت نفس زيد. (٢) از مفعول است: حصدنا الأرض قمحا؛ يعنى حصدنا قمح الأرض. (٣) از مبتداست: (أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً).
٢. غير منقول: للّه درّه فارسا، كه نصب و جرّ آن جايز است: للّه درّه من فارس.
٣. عامل نصب در جمله، فعل است:
امتلأت البحيرة سمكا.
تمييز عدد
اسمى است كه پس از عدد مىآيد و اسم معدود ناميده مىشود. اين اسم دو حالت دارد:
١. با عدد از «ثلاثة» تا «عشرة» و «مئة» و «ألف»، مجرور مىشود: ثلاثة رجال، ألف قرية.
٢. با عدد از «احد عشر» تا «تسعة و تسعون»، منصوب مىشود: عشرون رجلا، ثلاث عشرة قرية.
^ تمييز عدد همواره مفرد است، مگر با عدد از «ثلاثة» تا «عشرة» كه تمييز آن جمع و مجرور است؛ البته جمع قلّه: ثلاثة أشهر (نه شهور). اگر اسمى جمع قلّه نداشته باشد، جمع مكسّر آن به كار مىرود: سبعة عبيد، أعبد.
تمييز مفرد يا ذات
ابهام اسم مفرد مذكور در جمله را روشن مىكند و مميّز آن، بيانكنندۀ مقدار يا عدد است.
١. مقادير سه نوعاند: (١) مساحت: لي فرسخ أرضا. (٢) وزن: عندي رطلان عسلا.
(٣) پيمانه: اشتريت مدّين قمحا.
اسمى كه پس از اسمهاى مقادير قرار مىگيرد، چهار حالت دارد: نصب، بنابر تمييز بودن: عندي رطل زيتا؛ جرّ به عنوان مضاف اليه:
عندي رطل زيت؛ جرّ به «من»: عندي رطل من الزّيت؛ رفع، بنابر بدل بودن: عندي رطل زيت.
٢. عدد دو نوع است: (١) عدد صريح:
عندي عشرون درهما. (٢) كنايه، «كم»، «كأيّن»، «كذا»: كم كتابا عندك. تمييز عدد با اعداد ١١ تا ٩٩، مفرد و منصوب، و با اعداد ٣ تا ١٠ جمع و مجرور به اضافه است و با «مئة» و «ألف»، مفرد و مجرور به اضافه است.
٣. عامل نصب در مفرد، اسم مبهم است:
في الدار عشرون رجلا.
تمييز و حال - اختلاف
١. حال، جمله و ظرف مىآيد: سهرت و الناس نائمون. تمييز، همواره اسم است:
عندي رطل زيتا.
٢. حال، هيأتها را بيان مىكند: عاد القائد مبتسما. تمييز، ذاتها را بيان مىكند: عندي عشرون درهما.
٣. حال با عطف و بدون عطف متعدّد مىشود: جاء زيد راكبا مبتسما. تمييز جمله فقط با عطف متعدّد مىشود: حصدنا الأرض قمحا و شوفانا.
٤. حال بر عامل خود پيشى مىگيرد: كيف